Obok pytania o składki emerytalne jest druga, mniej widoczna luka w sytuacji twórców: prawo do ubezpieczenia zdrowotnego i do gwarantowanych świadczeń socjalnych. Kto pracuje nieregularnie, na dziełach i honorariach, bywa latami bez tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, a więc bez pewności, że wizyta u lekarza czy leczenie będą opłacone. Razem wskazuje ten problem konsekwentnie od 2017 roku, a w programie z 2025 ujmuje go zbiorczo — jako część objęcia twórców ubezpieczeniami społecznymi i powszechnego dostępu do ochrony zdrowia.
Druga luka: ubezpieczenie zdrowotne
Debata o twórcach zwykle skupia się na emeryturze, ale samo prawo do świadczenia to jeszcze nie wszystko. Emerytura odpowiada na pytanie „z czego żyć na starość”; ubezpieczenie zdrowotne — na pytanie „kto zapłaci za leczenie tu i teraz”. W obu miejscach nieregularny model pracy artystycznej tworzy dziurę: przerwy w opłacaniu składek oznaczają i krótszy staż emerytalny, i okresy bez tytułu do świadczeń zdrowotnych. Zasady podlegania obu ubezpieczeniom oraz skutki przerw opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).
Razem nazwał ten podwójny problem już w 2017 roku, przy okazji sporu o podatkową ulgę autorską. Partia zaznaczyła wtedy, że kwestia twórców nie kończy się na podatkach, bo w tle zostają nietknięte prawa emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne tej grupy (stanowisko ws. kosztów przychodu artystek, 2017). To była zapowiedź myślenia, które wróciło mocniej trzy lata później.
Świadczenia socjalne i zdrowie: stanowisko z 2020
Najpełniej Razem sformułował ten postulat w stanowisku o pomocy dla ludzi kultury z końca 2020 roku, gdy pandemia obnażyła, jak bezbronni wobec kryzysu są twórcy bez zabezpieczenia:
[Trzeba] powrócić do dyskusji o gwarantowanych świadczeniach socjalnych oraz ubezpieczeniu zdrowotnym dla twórczyń i twórców.— Partia Razem, Pomoc dla ludzi kultury (stanowisko Rady Krajowej, 23 grudnia 2020), partiarazem.pl
Chodzi o to, żeby twórca nie wypadał z systemu ochrony zdrowia tylko dlatego, że w danym miesiącu nie miał zlecenia, i żeby istniała gwarantowana warstwa wsparcia socjalnego w okresach bez przychodu. Skalę zatrudnienia i nieregularności w sektorze, która stoi za tym postulatem, dokumentuje cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura).
Jak to domyka program 2025
Starsze stanowiska pokazują, skąd wzięła się diagnoza; program z 2025 roku scala ją w jeden postulat. Deklaracja programowa zapowiada uregulowanie statusu zawodowego artystów i objęcie ich systemem ubezpieczeń społecznych — a więc także tą częścią, która dotyczy zdrowia i zabezpieczenia na starość (deklaracja 2025, „Państwo po stronie pracujących”, pkt 11). Dochodzi do tego szersza linia Razem na rzecz powszechnego, uniwersalnego dostępu do ochrony zdrowia, w której ubezpieczenie twórcy jest szczególnym przypadkiem zasady ogólnej, a nie osobnym przywilejem.
Ten tekst rozkłada wąski wycinek sprawy — emerytury i zdrowie. Całość programowego podejścia Razem do zawodu artysty opisujemy w tekście o statusie zawodowym artysty i ubezpieczeniach.