Artykuły | Razem dla Kultury

113 zł na zabytek: jak niesprawiedliwie dzieli się pieniądze na dziedzictwo

Mon, 20 Jul 2026 09:00:00 +0200

Pieniądze publiczne na ochronę zabytków rozkładają się dziś w oderwaniu od tego, gdzie zabytków jest najwięcej i gdzie najbardziej niszczeją — o kwocie przesądza przypadek podziału administracyjnego. Razem chce, żeby o dotacji decydowały merytoryczne kryteria: wartość naukowa, artystyczna i historyczna zabytku oraz jego stan techniczny. Skalę absurdu partia pokazała na liczbach z projektu budżetu państwa na 2017 rok.

Osiemnaście razy więcej za tę samą pracę

Liczby, które przywołujemy poniżej, pochodzą z projektu budżetu na 2017 rok i mają wartość historyczną, ale mechanizm, który obnażają, trwa. W stanowisku z 26 listopada 2016 roku Razem policzył, ile pieniędzy przypada na jeden zabytek u różnych wojewódzkich konserwatorów (Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków, 2016).

Dolnośląski konserwator zabytków dostawał 947 tys. zł rocznie. To brzmi przyzwoicie, dopóki nie zestawić tego z zasobem: Dolny Śląsk to 12% krajowego zasobu zabytków i 8452 zabytki nieruchome. W przeliczeniu wychodziło 113 zł na jeden zabytek. W tym samym czasie w podkarpackiem na jeden zabytek przypadało 2082 zł, czyli osiemnaście razy więcej. Ta sama praca konserwatorska i ten sam typ dziedzictwa, a środki na jeden zabytek różnią się osiemnastokrotnie.

Kraków w osobnej lidze

Do tego dochodzi przywilej wpisany w system. Kraków przez Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa dostawał 30 mln zł rocznie na własne zabytki. Dla porównania: na konkurs dotacyjny Ministerstwa Kultury dla całej reszty kraju szło wtedy 80 mln zł. Jedno miasto brało więc kwotę rzędu ponad jednej trzeciej tego, o co ubiegały się wszystkie pozostałe zabytki w Polsce razem wzięte. Rejestr, który pokazuje, gdzie te zabytki faktycznie są, prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID — rejestr zabytków).

Razem nazwał ten podział skandalicznym i sformułował zasadę alternatywną.

Należy też zadbać, aby podział dotacji na ochronę obiektów zabytkowych w całej Polsce zależał w większym stopniu od ich wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego, a nie od lokalizacji.— Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków (26 listopada 2016), partiarazem.pl

Podział według wartości i stanu zabytku

Postulat jest konkretny. Po pierwsze, dzielić pieniądze według tego, co i w jakim stanie się ratuje, a nie według tego, w którym województwie leży. Po drugie, zlikwidować Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa i przesunąć jego środki do ogólnopolskiej puli, o którą wszystkie zabytki konkurują na tych samych zasadach. Ramy prawne całego systemu wyznacza ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, więc korekta priorytetów mieści się w istniejącym porządku, bez rewolucji instytucjonalnej.

Sens jest ten sam co przy językach regionalnych i dostępie do kultury: dziedzictwo jest wspólne, więc jego ochrona nie może zależeć od tego, czy dane miasto ma silniejszy lobbing. Szersze, europejskie tło ochrony wspólnego dziedzictwa podejmuje serwis Razem dla Europy.

Co proponuje Razem

Podział dotacji według wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego zabytku (stanowisko 2016).
Likwidacja Narodowego Funduszu Ochrony Zabytków Krakowa i przesunięcie środków do puli ogólnopolskiej.
Równe zasady konkursu dla wszystkich zabytków w kraju, niezależnie od województwa.

Źródła i dalsza lektura

Jak utrzymać przy życiu radio osiedlowe i gazetę powiatową

Mon, 20 Jul 2026 09:00:00 +0200

Lokalna gazeta i osiedlowe radio to często jedyny podmiot, który patrzy władzy na ręce w powiecie czy gminie — i właśnie te tytuły najszybciej padają, wypierane przez wielkie koncerny albo dusznięte kosztami. Razem chce, żeby państwo aktywnie wspierało oddolne inicjatywy medialne i prasę lokalną, nie przyglądając się biernie, jak rynek zjada sam siebie. Partia proponuje wspólny system dystrybucji prasy, progresywne koszty koncesji i dopłaty liczone od liczby czytelników. To postulaty ze stanowiska Rady Krajowej z 15 grudnia 2017 roku.

Dlaczego lokalne media są w odwrocie

Mały tytuł konkuruje na rynku, który jest z gruntu nierówny. Dystrybucja jest droga, sprzęt kosztuje, a opłaty koncesyjne obciążają radio osiedlowe podobnie jak nadawcę o zasięgu krajowym. W tej samej stawce koncern z reklamowym budżetem wygrywa zawsze, więc rynek się koncentruje, a wraz z nim zanika pluralizm i lokalna kontrola obywatelska.

Razem czyta to jako problem ustrojowy, nie tylko biznesowy. Partia ostrzega przy tym, że odpowiedzią na koncentrację rynku nie może być rządowa „dekoncentracja” rozumiana jako przejmowanie mediów prywatnych przez środowisko władzy — to lekarstwo gorsze od choroby. Alternatywą ma być realne wsparcie dla małych i niekorporacyjnych nadawców.

Co proponuje Razem

Sednem jest przekierowanie pomocy państwa do tych, którzy dziś przegrywają z samą skalą rynku.

Media publiczne nie są od tego, żeby zarabiać, ale od tego, by dostarczać obywatelom i obywatelkom sensownych treści – ich wymuszona komercjalizacja grozi wypłukaniem ich misji.— Partia Razem, „O wolne, rzetelne media publiczne. Przeciw »dekoncentracji mediów«” (Rada Krajowa, 15 grudnia 2017), partiarazem.pl

Dla rynku lokalnego partia rozpisała konkretne narzędzia:

Wspólny system dystrybucji prasy współfinansowany przez państwo, żeby mały tytuł nie ginął na etapie kolportażu.
Tanie kredyty na sprzęt z pierwszeństwem dla grup wydawców, które łączą siły.
Progresywne koszty koncesji — radio osiedlowe zwolnione z opłat, a koncern płaci proporcjonalnie do dochodów; koniec z jedną stawką dla wszystkich.
Wsparcie finansowe prasy lokalnej rozdzielane według nakładu i liczby czytelników, niezależnie od politycznych sympatii.
Podatek od dochodu z reklam prasowych jako źródło finansowania tego wsparcia — to duzi gracze reklamowi mają dokładać się do przetrwania małych.
Jawność wydatków publicznych na ogłoszenia i reklamy opłacane przez państwo, żeby pieniądze publiczne nie stały się ukrytą dotacją dla przychylnych tytułów.

Ten sam duch pluralizmu i odpolitycznienia obejmuje media ogólnokrajowe, o czym piszemy w tekście o mediach bez partyjnej smyczy. Wątek jawności pieniędzy publicznych wydawanych na przekaz łączy się z programem serwisu Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

AI bez zgody? Razem chce zakazać trenowania na wizerunku i danych

Sat, 18 Jul 2026 09:00:00 +0200

Modele sztucznej inteligencji uczą się na ogromnych zbiorach zdjęć twarzy, nagrań głosu i danych osobowych, które zebrano bez pytania kogokolwiek o zgodę. Razem chce postawić temu wyraźną granicę: w programie z 2025 roku zapowiada prawo do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi oraz zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody. Do tego dochodzi obowiązek ujawniania, jak działają algorytmy dużych platform społecznościowych. Postulat dotyczy prywatności i władzy nad własnymi danymi — porządkuje kwestię wizerunku, nie zaś praw autorskich do utworów.

O co dokładnie chodzi w postulacie

Punkt wyjścia jest prywatnościowy: twarz, głos i dane osobowe człowieka należą do niego samego — firma nie nabywa do nich prawa przez to, że potrafi je zescrapować z internetu. Razem ujmuje to w rozdziale o wolności, równości i solidarności jednym zdaniem-zasadą i dwoma konkretami — zakazem trenowania AI bez zgody oraz jawnością algorytmów:

Prywatność to nie towar na sprzedaż: zapewnimy Polakom prawo do kontroli nad swoim wizerunkiem i swoimi danymi. Wprowadzimy zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody. (…) Wprowadzimy obowiązek ujawniania zasad działania algorytmów dużych platform społecznościowych.— Partia Razem, deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 11, partiarazem.pl

Warto to czytać dosłownie. Postulat dotyczy wizerunku i danych osób — twarzy, głosu, informacji, które pozwalają kogoś zidentyfikować. Chroni więc każdego, kogo zdjęcie czy nagranie trafiło do zbioru treningowego, w tym twórców jako ludzi, których wizerunek i głos są narzędziem pracy. Wymóg „wyraźnej zgody” odwraca domyślną logikę branży AI: dziś platformy biorą wszystko, dopóki ktoś się nie sprzeciwi; w modelu Razem po czyjś wizerunek nie wolno sięgać, dopóki człowiek świadomie się nie zgodzi.

Jawność algorytmów jako druga noga

Sam zakaz trenowania bez zgody byłby trudny do wyegzekwowania, gdyby dalej nie wiadomo było, co platformy robią z danymi i jak podejmują decyzje. Dlatego Razem dokłada obowiązek ujawniania zasad działania algorytmów dużych platform społecznościowych. Chodzi o to, żeby dało się sprawdzić, na jakiej podstawie system pokazuje, ukrywa albo przetwarza treści i dane — i żeby kontrola nad wizerunkiem miała realne narzędzia egzekucji, wykraczające poza samą deklarację.

Kontekst europejski i sąsiednie fronty

Polski postulat nie powstaje w próżni. Unia Europejska przyjęła rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act), które ustanawia ramy nadzoru nad systemami AI według poziomu ryzyka i obowiązki przejrzystości (Komisja Europejska — AI Act). Zapowiedź Razem wpisuje się w ten kierunek i idzie dalej w warstwie ochrony wizerunku i danych. Europejski wymiar tej regulacji opisujemy szerzej w serwisie Razem dla Europy.

Prawo do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi to zarazem część szerszej walki o prywatność i podmiotowość obywateli wobec wielkich platform, o czym piszemy w serwisie Razem dla równości. W obu miejscach chodzi o to samo: żeby cyfrowe technologie działały na rzecz ludzi i przestały traktować ich twarze i dane jako darmowy surowiec do trenowania modeli.

Źródła i dalsza lektura

Wielki festiwal czy trwała kultura: na co idą publiczne pieniądze

Sat, 18 Jul 2026 09:00:00 +0200

Publiczne pieniądze na kulturę powinny budować trwałe uczestnictwo mieszkańców, a nie fundować jednorazowe wydarzenia o charakterze marketingowym. Takie stanowisko Razem zajmuje od 2016 roku: prestiżowe festiwale niech finansuje budżet na promocję miasta oraz sponsorzy, a środki przeznaczone na kulturę niech idą na edukację kulturalną dzieci i dorosłych oraz na realny udział ludzi w życiu kulturalnym. Diagnoza pochodzi ze stanowiska ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016.

Dwie różne pozycje w budżecie

Wielka impreza i praca u podstaw to dwie różne pozycje w budżecie, choć często płaci się za nie z tej samej puli. Razem rozdziela je wprost: efektowny festiwal służy głównie wizerunkowi miasta, więc jego miejsce jest w wydatkach na promocję.

Największe festiwale, tak jak i inne projekty marketingowe, powinny być finansowane z budżetu na promocję oraz z pieniędzy sponsorów, a nie z publicznych środków na kulturę.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Rzecz nie w tym, żeby festiwali nie było. Chodzi o to, z jakiej kieszeni się je opłaca — gdy wielka impreza zjada dotację na kulturę, tracą na tym biblioteki, domy kultury i zajęcia dla dzieci, które nie mają za sobą działu marketingu.

Na co mają iść pieniądze na kulturę

Drugą stronę tej samej zasady Razem formułuje pozytywnie: publiczne środki na kulturę mają budować kompetencje i nawyk uczestnictwa, czyli coś, co zostaje na dłużej niż chwilowy rozgłos.

Domagamy się kierowania większych środków publicznych na cele związane z edukacją kulturalną dzieci i dorosłych oraz szerokim (…) uczestnictwem mieszkańców we współtworzeniu życia kulturalnego.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Edukacja kulturalna i codzienne uczestnictwo działają wolniej niż weekend z gwiazdami, ale zostają na lata. Efektem jest publiczność, która z czasem sama współtworzy życie kulturalne — bywa na nim częściej niż raz w roku, przy okazji wielkiej imprezy. To jest ten „trwały efekt”, którego jednorazowa impreza z definicji nie daje.

Priorytet, który spina cały hub

Zasada „pieniądze na kulturę, nie na marketing” porządkuje wszystkie pozostałe wątki finansowania. Ma sens dopiero wtedy, gdy tych pieniędzy jest dość i gdy trafiają we właściwe miejsca — tę stronę rozkładamy w tekście o tym, ile Polska wydaje na kulturę.

Co proponuje Razem

Wielkie festiwale i projekty marketingowe finansowane z budżetu na promocję i przez sponsorów (postulat z 2016 roku).
Publiczne pieniądze na kulturę kierowane na edukację kulturalną dzieci i dorosłych.
Nacisk na szerokie uczestnictwo mieszkańców we współtworzeniu życia kulturalnego, czyli na trwały efekt, który zostaje po latach.

Źródła i dalsza lektura

Po co nam media publiczne: misja zamiast walki o oglądalność

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Media publiczne istnieją po to, by dawać obywatelom treści, których rynek sam z siebie nie dostarczy: rzetelną informację, edukację obywatelską i ambitną kulturę. Razem chce, żeby telewizja i radio finansowane ze wspólnych pieniędzy kształtowały gusta odbiorców i traktowały słupki oglądalności jako sprawę drugorzędną. To wizja mediów pluralistycznych i kulturotwórczych, w których ambitne treści mają swoje miejsce w głównym paśmie ramówki, dostępne dla każdego widza. Partia zapisała ją w stanowiskach Rady Krajowej z lat 2016–2017.

Oglądalność jako zawodna miara

Kiedy stację publiczną rozlicza się z tych samych słupków co komercyjną, zaczyna ona produkować to samo co konkurencja — bo tak najłatwiej zebrać widza. Ambitny reportaż, teatr telewizji czy program popularnonaukowy przegrywają z tańszą i pewniejszą rozrywką. Razem odwraca to zadanie: rolą mediów publicznych nie jest gonić za gustem przeciętnego widza, lecz ten gust podnosić.

Media publiczne (…) nie powinny się dostosowywać do gustów odbiorców, ale je kształtować, być narzędziem edukacji obywatelskiej (…). Ambitne treści (…) powinny być ulokowane w głównym nurcie (…) ramówek.— Partia Razem, stanowisko ws. nowelizacji ustawy o mediach publicznych (Rada Krajowa, 22 stycznia 2016), partiarazem.pl

Nie ma w tym pogardy dla widza. Jest za to założenie, że dostęp do wartościowej kultury i rzetelnej informacji należy się każdemu — także temu, kto nie będzie ich sam odszukiwał na nocnym marginesie ramówki.

Gdy media muszą zarabiać

Rok później, w grudniu 2017, Rada Krajowa ujęła sedno jeszcze ostrzej, wiążąc misję z modelem finansowania. Media, które muszą zarabiać, prędzej czy później porzucą to, co nie sprzedaje się reklamodawcy.

Media publiczne nie są od tego, żeby zarabiać, ale od tego, by dostarczać obywatelom i obywatelkom sensownych treści – ich wymuszona komercjalizacja grozi wypłukaniem ich misji.— Partia Razem, „O wolne, rzetelne media publiczne. Przeciw »dekoncentracji mediów«” (Rada Krajowa, 15 grudnia 2017), partiarazem.pl

Partia przypomina przy tym, że wolność wypowiedzi i prawo do informacji mają twarde zakotwiczenie: w art. 19 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz w art. 73 Konstytucji RP, który gwarantuje wolność twórczości i korzystania z dóbr kultury (Konstytucja przez ELI).

Co proponuje Razem

Z tej diagnozy partia wyprowadza kilka wymogów wobec mediów publicznych:

Kształtowanie gustów odbiorców — ambitne treści ulokowane w głównym nurcie ramówki (stanowisko z 2016).
Edukacja obywatelska jako jedno z własnych zadań mediów publicznych.
Pluralizm polityczny w programach informacyjnych, proporcjonalny do wyników wyborczych, oraz gwarantowany czas antenowy dla komitetów wyborczych (stanowisko z 2017).
Uwolnienie od przymusu zarabiania przez likwidację reklam i stabilne finansowanie, żeby misja nie została wypłukana przez komercję.

Skąd wziąć pieniądze na media, które nie muszą sprzedawać czasu reklamowego, rozkładamy w tekście o finansowaniu mediów publicznych. A dlaczego misja jest fikcją bez apolitycznego zarządu, tłumaczymy w tekście o mediach bez partyjnej smyczy.

Źródła i dalsza lektura

Mieszkańcy decydują o kulturze: budżet obywatelski dla kultury

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem od 2016 roku postuluje obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury: część środków, którymi dysponuje samorząd, byłaby rozdzielana zgodnie z decyzją mieszkańców podjętą w bezpośrednim głosowaniu. To wieloletni postulat partii, sformułowany w stanowisku ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, a nie element deklaracji programowej z 2025 roku. Sens pomysłu jest jednak spójny z późniejszą linią Razem: przybliżyć decyzje o kulturze do ludzi, dla których ma ona być.

Kto dziś decyduje o pieniądzach na kulturę

W większości gmin o podziale środków na kulturę przesądza urząd i rada, a mieszkańcy dowiadują się o efektach po fakcie. Samorząd ma tu duży zakres samodzielności — zadania własne gminy obejmują sprawy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury (ustawa o samorządzie gminnym, art. 7, przez ELI). Ta samodzielność bywa wykorzystywana dobrze albo źle, ale rzadko oddaje głos samym mieszkańcom.

Na czym polega postulat Razem

Budżet obywatelski dla kultury oznacza, że wydzieloną pulę pieniędzy dzielą wprost mieszkańcy, głosując nad zgłoszonymi projektami.

Za właściwe rozwiązanie uważamy wprowadzenie obowiązkowych budżetów obywatelskich dla kultury – część środków samorządowych (…) rozdysponowywanych zgodnie z decyzją mieszkańców (…) w bezpośrednim głosowaniu.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Kluczowe jest słowo „obowiązkowych”. W tym ujęciu partycypacja przestaje zależeć od dobrej woli lokalnych władz i staje się regułą — o części pieniędzy na kulturę decyduje wprost wspólnota mieszkańców, a urząd jest tu wykonawcą jej decyzji.

Głosowanie mieszkańców a reszta układanki

Budżet obywatelski dzieli środki, ale ich nie tworzy ani nie wyrównuje sam z siebie między bogatymi a biednymi gminami. Dlatego uzupełnia się z pozostałymi wątkami huba: z równym dostępem do kultury, który patrzy na bariery po stronie odbiorcy. Oddanie decyzji mieszkańcom to również element szerszej idei jawnej, kontrolowanej władzy publicznej, o której pisze serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury — wieloletni postulat Razem z 2016 roku, w którym wydzieloną część środków samorządowych dzielą wprost mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu.
Partycypacja gwarantowana ustawowo, niezależna od dobrej woli lokalnych władz.

Źródła i dalsza lektura

Polski język migowy wciąż nie jest językiem mniejszości

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski język migowy jest naturalnym, pełnoprawnym językiem społeczności Głuchych, z własną gramatyką i składnią, a nie migowym przekładem polszczyzny ani zestawem gestów pomocniczych. Razem chce uznać go za język mniejszości i połączyć to z realnym obowiązkiem dostępności usług publicznych dla osób z niepełnosprawnościami. Partia stawia to jako kwestię praw całej wspólnoty Głuchych.

Dwa różne systemy migania

Warto rozróżnić dwa systemy, bo prawo je myli. Polski język migowy (PJM) to język wizualno-przestrzenny, którym Głusi posługują się między sobą i który przekazywany jest w tej społeczności naturalnie. Czym innym jest system językowo-migowy, sztuczny kalka polszczyzny, przez lata narzucany w edukacji. Obowiązująca ustawa o polskim języku migowym i innych środkach komunikowania się z 2011 roku uznaje PJM, ale traktuje go głównie jako narzędzie w kontakcie z urzędem, bez statusu języka chronionej wspólnoty.

To rozróżnienie ma skutki. Dla państwa Głusi pozostają dziś grupą, której na życzenie zapewnia się tłumacza, bez statusu mniejszości językowej z własnymi prawami. Razem chce przesunąć PJM z kategorii środka pomocniczego do kategorii języka mniejszości, co zmienia całą optykę: język Głuchych zaczyna być traktowany jak dziedzictwo, które państwo ma chronić, a przestaje być kłopotem administracyjnym do doraźnego załatwienia.

Program: uznanie plus dostępność

Postulat Razem ma dwie części, które w programie stoją razem: uznanie języka i zdjęcie barier w kontakcie z państwem.

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Druga część tego zdania jest równie ważna jak pierwsza. Uznanie języka bez dostępnej administracji zostaje na papierze. Dlatego partia wiąże status PJM z obowiązkiem, by strony i serwisy publiczne były realnie dostępne, w tym z tłumaczeniem na PJM tam, gdzie dziś Głuchy zostaje sam z formularzem, którego nie rozumie w pełni w języku polskim jako obcym.

Dostępność jako obowiązek państwa

Sednem postulatu jest przeniesienie dostępności z pola dobrej woli urzędnika na pole obowiązku państwa. Osoba Głucha, która idzie do przychodni, sądu czy urzędu, ma dziś szansę na tłumacza, jeśli akurat go zamówi i akurat się znajdzie. Razem traktuje to jak prawo wynikające z uznania wspólnoty. Szerzej o dostępności i równym traktowaniu osób z niepełnosprawnościami piszą serwisy Razem dla równości oraz — w kontekście usług opiekuńczych i publicznych, na które każdy powinien móc liczyć — Razem dla opieki.

Co proponuje Razem

Uznanie PJM za język mniejszości — pełna ochrona przysługująca językowi wspólnoty (program 2025).
Dostępność administracji publicznej — strony i serwisy państwa realnie dostępne dla osób z niepełnosprawnościami.
Dostęp jako prawo Głuchych, wynikające z uznania ich wspólnoty.

Źródła i dalsza lektura

Twórca bez emerytury i ubezpieczenia zdrowotnego: dziura w systemie

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Obok pytania o składki emerytalne jest druga, mniej widoczna luka w sytuacji twórców: prawo do ubezpieczenia zdrowotnego i do gwarantowanych świadczeń socjalnych. Kto pracuje nieregularnie, na dziełach i honorariach, bywa latami bez tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, a więc bez pewności, że wizyta u lekarza czy leczenie będą opłacone. Razem wskazuje ten problem konsekwentnie od 2017 roku, a w programie z 2025 ujmuje go zbiorczo — jako część objęcia twórców ubezpieczeniami społecznymi i powszechnego dostępu do ochrony zdrowia.

Druga luka: ubezpieczenie zdrowotne

Debata o twórcach zwykle skupia się na emeryturze, ale samo prawo do świadczenia to jeszcze nie wszystko. Emerytura odpowiada na pytanie „z czego żyć na starość”; ubezpieczenie zdrowotne — na pytanie „kto zapłaci za leczenie tu i teraz”. W obu miejscach nieregularny model pracy artystycznej tworzy dziurę: przerwy w opłacaniu składek oznaczają i krótszy staż emerytalny, i okresy bez tytułu do świadczeń zdrowotnych. Zasady podlegania obu ubezpieczeniom oraz skutki przerw opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).

Razem nazwał ten podwójny problem już w 2017 roku, przy okazji sporu o podatkową ulgę autorską. Partia zaznaczyła wtedy, że kwestia twórców nie kończy się na podatkach, bo w tle zostają nietknięte prawa emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne tej grupy (stanowisko ws. kosztów przychodu artystek, 2017). To była zapowiedź myślenia, które wróciło mocniej trzy lata później.

Świadczenia socjalne i zdrowie: stanowisko z 2020

Najpełniej Razem sformułował ten postulat w stanowisku o pomocy dla ludzi kultury z końca 2020 roku, gdy pandemia obnażyła, jak bezbronni wobec kryzysu są twórcy bez zabezpieczenia:

[Trzeba] powrócić do dyskusji o gwarantowanych świadczeniach socjalnych oraz ubezpieczeniu zdrowotnym dla twórczyń i twórców.— Partia Razem, Pomoc dla ludzi kultury (stanowisko Rady Krajowej, 23 grudnia 2020), partiarazem.pl

Chodzi o to, żeby twórca nie wypadał z systemu ochrony zdrowia tylko dlatego, że w danym miesiącu nie miał zlecenia, i żeby istniała gwarantowana warstwa wsparcia socjalnego w okresach bez przychodu. Skalę zatrudnienia i nieregularności w sektorze, która stoi za tym postulatem, dokumentuje cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura).

Jak to domyka program 2025

Starsze stanowiska pokazują, skąd wzięła się diagnoza; program z 2025 roku scala ją w jeden postulat. Deklaracja programowa zapowiada uregulowanie statusu zawodowego artystów i objęcie ich systemem ubezpieczeń społecznych — a więc także tą częścią, która dotyczy zdrowia i zabezpieczenia na starość (deklaracja 2025, „Państwo po stronie pracujących”, pkt 11). Dochodzi do tego szersza linia Razem na rzecz powszechnego, uniwersalnego dostępu do ochrony zdrowia, w której ubezpieczenie twórcy jest szczególnym przypadkiem zasady ogólnej, a nie osobnym przywilejem.

Ten tekst rozkłada wąski wycinek sprawy — emerytury i zdrowie. Całość programowego podejścia Razem do zawodu artysty opisujemy w tekście o statusie zawodowym artysty i ubezpieczeniach.

Źródła i dalsza lektura

Dlaczego dostęp do kultury wciąż zależy od kodu pocztowego

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Dostęp do kultury w Polsce rozkłada się nierówno: najłatwiej mają mieszkańcy dużych miast, z wyższym wykształceniem i wyższymi dochodami, najtrudniej ludzie z małych miejscowości i wsi. Razem zapowiada w deklaracji programowej z 2025 roku zapewnienie równego dostępu do kultury dla wszystkich. Chodzi o realną możliwość udziału, a nie tylko o to, żeby instytucja figurowała gdzieś na mapie.

Kto realnie uczestniczy w kulturze

Uczestnictwo w kulturze zależy od miejsca zamieszkania, wykształcenia i zasobności portfela. Regularne badania na ten temat prowadzi Główny Urząd Statystyczny, który mierzy między innymi udział mieszkańców w wydarzeniach kulturalnych w rozbiciu na miasto i wieś oraz według wielkości miejscowości (GUS — Kultura). Powtarza się w nich ten sam wzór: im mniejsza miejscowość i niższy dochód gospodarstwa, tym rzadszy kontakt z instytucjami kultury.

Ta nierówność nie bierze się z tego, że ludzie poza metropoliami mniej kultury potrzebują. Składa się na nią kilka barier naraz — odległość i brak dojazdu, cena biletu, godziny otwarcia dopasowane do kogoś innego, brak nawyku wyniesionego ze szkoły. Każda z nich z osobna odcina jakąś grupę od oferty, która formalnie jest „dla wszystkich”.

Bariery po stronie odbiorcy

Zapowiedź z programu 2025 czyni z dostępu do kultury zadanie, za które odpowiada państwo. Formuła jest krótka, ale spina ze sobą trzy rzeczy naraz: pieniądze kierowane tam, gdzie kultury jest najmniej, instytucje zdolne prowadzić ofertę bliżej ludzi i samych odbiorców, przed którymi wciąż stoją realne przeszkody. Równy dostęp znaczy tu coś więcej niż obecność instytucji na mapie.

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Kolejne zdania tego samego punktu pokazują, jak Razem chce dostęp wyrównywać: przez pieniądze kierowane do słabszych gmin, przez współpracę instytucji i przez bazę lokalową bliżej ludzi. Uczestnictwo rośnie dopiero wtedy, gdy znika konkretna przeszkoda — dojazd, cena, godziny otwarcia. Samo ogłoszenie, że kultura jest dla wszystkich, nic tu nie zmienia.

Dostęp domykają pieniądze i budynki

Równy dostęp zazębia się z dwoma innymi wątkami tego huba. Stronę finansową, czyli skąd wziąć środki na ofertę poza metropolią, opisujemy w tekście o funduszu spójności kultury lokalnej. Stronę infrastrukturalną, czyli czynną bibliotekę i ogrzaną salę w zasięgu ręki, rozkładamy w tekście o domach kultury i bibliotekach.

Co proponuje Razem

Równy dostęp do kultury dla wszystkich jako zadeklarowany cel państwa (program 2025).
Wsparcie kierowane do miejsc, gdzie kultury jest najmniej — małe miejscowości i słabsze samorządy.
Usuwanie realnych barier uczestnictwa: odległości, kosztu i braku oferty bliżej domu, spięte z funduszem spójności i bazą lokalową.

Źródła i dalsza lektura

Koniec abonamentu RTV? Jak Razem chce finansować media publiczne

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Abonament radiowo-telewizyjny w Polsce jest daniną, którą realnie płaci mniejszość gospodarstw domowych, a jego wpływy od lat nie wystarczają na utrzymanie mediów publicznych. Razem proponuje inny model: zrezygnację z abonamentu i reklam na rzecz stałej dotacji z budżetu państwa, uzupełnionej udziałem telewizji publicznej w dochodach z reklam emitowanych przez nadawców prywatnych. To postulat ze stanowiska Rady Krajowej ze stycznia 2016 roku, którego część dotyczącą reklam partia potwierdziła w 2018.

Słabości modelu abonamentowego

Model abonamentowy ma dwie wady naraz. Ściągalność jest niska, więc pieniędzy chronicznie brakuje, a jednocześnie ciężar spada na tych, którzy uczciwie płacą, podczas gdy większość się wymiga. Sprawozdania z wpływów abonamentowych i danych o ich ściągalności publikuje Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT, gov.pl).

Dziura po abonamencie jest łatana reklamą, a to wpycha media publiczne w pułapkę. Telewizja, która utrzymuje się z bloków reklamowych, musi walczyć o oglądalność tymi samymi metodami co nadawcy komercyjni — kosztem treści ambitnych, które trudniej sprzedać reklamodawcy, bo w takim modelu misja z założenia ustępuje ramówce układanej pod wyniki oglądalności.

Model, który proponuje Razem

Partia chce przeciąć oba problemy jednocześnie: znieść abonament i wycofać reklamy, a lukę zamknąć stabilnym finansowaniem z budżetu.

Optujemy za rezygnacją z reklam oraz abonamentu i zastąpienie ich stałą dotacją z budżetu. Dodatkowo TVP powinna partycypować w dochodach z reklam emitowanych przez telewizje prywatne.— Partia Razem, stanowisko ws. nowelizacji ustawy o mediach publicznych (Rada Krajowa, 22 stycznia 2016), partiarazem.pl

Dwa lata później partia doprecyzowała część reklamową, obejmując nią również marketing ukryty:

Usuniemy reklamy, również w formie lokowania produktu, z mediów publicznych. Wprowadzimy górny limit 6 minut bloków reklamowych i informacji sponsorskich na każde 60 minut czasu antenowego w mediach prywatnych.— Partia Razem, stanowisko ws. reklam (2018), partiarazem.pl

Co to zmienia w praktyce

Stała dotacja budżetowa uniezależnia media publiczne od tego, ile gospodarstw domowych zarejestruje odbiornik, i daje im horyzont dłuższy niż jeden sezon ramówki. Udział w dochodach z reklam nadawców prywatnych sprawia zaś, że komercyjny rynek dokłada się do dobra publicznego, zamiast wyłącznie z nim konkurować. Warunkiem jest oczywiście, by budżetowa kroplówka nie zamieniła się w kolejną dźwignię nacisku — dlatego u Razem finansowanie idzie w parze z apolityczną obsadą władz.

Skąd ma płynąć realny mandat zarządów, które będą tymi pieniędzmi gospodarować, opisujemy w tekście o obsadzie zarządów mediów publicznych. Po co w ogóle utrzymywać media, które nie muszą gonić za oglądalnością, rozwijamy w tekście o misji mediów publicznych.

Źródła i dalsza lektura

Szkoła po śląsku i kaszubsku: czego brakuje w oświacie

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Państwowa szkoła powinna aktywnie wspierać nauczanie w językach regionalnych i chronić lokalne dziedzictwo kulturowe, a nie zostawiać tego prywatnej inicjatywie i stowarzyszeniom. Tak stawia sprawę program Razem z 2025 roku. Dziś system oświaty realnie wspiera głównie kaszubski, który ma status języka regionalnego; śląski wciąż czeka na status, który dopiero otworzyłby mu drzwi do szkolnej klasy.

Co oświata dziś obejmuje

Nauka języka regionalnego w polskiej szkole nie jest abstrakcją. Kaszubskiego uczą się tysiące dzieci na Pomorzu, w ramach zajęć organizowanych na wniosek rodziców i finansowanych z subwencji oświatowej. Podstawą jest ustawa o systemie oświaty, która przewiduje podtrzymywanie tożsamości językowej uczniów mniejszości i społeczności posługującej się językiem regionalnym. Dane o liczbie uczniów uczących się języków mniejszości i języka regionalnego zbiera resort edukacji przez System Informacji Oświatowej (MEN — System Informacji Oświatowej).

Problem w tym, że ta ścieżka jest realnie otwarta niemal wyłącznie dla języków z formalnym statusem. Śląski, którym w domu mówi ponad pół miliona ludzi, statusu języka regionalnego nie ma, więc nie ma też pełnej, systemowej drogi do jego nauczania w państwowej szkole. Diagnozę tego statusu rozkładamy w tekście o języku śląskim.

Program mówi wprost

Razem wiąże oświatę z ochroną dziedzictwa i nie zostawia tego domyślności.

Państwowa szkoła będzie wspierać nauczanie w językach regionalnych i ochronę lokalnego dziedzictwa kulturowego.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, pkt 12, partiarazem.pl

Sformułowanie jest szersze, niż mogłoby się wydawać. Chodzi o coś więcej niż lekcje języka jako przedmiotu: o nauczanie w języku regionalnym i o ochronę lokalnego dziedzictwa jako zadanie szkoły publicznej. To przesuwa ciężar z pojedynczej godziny fakultetu na obecność języka i kultury regionu w życiu szkoły.

Przekaz języka jako zadanie systemowe

Bez systemowego wsparcia przekaz języka regionalnego zależy od tego, czy w danej gminie znajdzie się zapaleniec i przychylny dyrektor. Wtedy przetrwanie języka przestaje być kwestią polityki oświatowej, a staje się kwestią przypadku. Razem chce, żeby państwowa szkoła traktowała języki regionalne jako część swojej misji, obecną w codziennym programie. Ta sama zasada stoi za postulatami statusowymi dla śląskiego i wilamowskiego, które opisujemy w tekście o kaszubskim i wilamowskim.

Szersze spojrzenie na to, jak powinna działać szkoła równych szans — od małych klas po dostępność — opisuje serwis Razem dla szkół.

Co proponuje Razem

Wsparcie nauczania w językach regionalnych przez państwową szkołę jako zadanie systemowe (program 2025).
Ochrona lokalnego dziedzictwa kulturowego wpisana w misję szkoły publicznej.
Równy dostęp do edukacji regionalnej niezależny od tego, czy w gminie trafi się zapaleniec.

Źródła i dalsza lektura

Umowa o dzieło w kulturze, czyli praca bez emerytury

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Umowa o dzieło to w polskim systemie forma, od której zleceniodawca nie odprowadza składek na ubezpieczenia społeczne. Dla sektora kultury, gdzie pracuje się często właśnie „na dzieło” — od premiery do premiery, od festiwalu do festiwalu — oznacza to lata pracy, które nie liczą się do emerytury i nie dają prawa do zasiłku chorobowego ani ubezpieczenia zdrowotnego z tego tytułu. Razem chce dwóch rzeczy naraz: wychodzenia z impasu umów śmieciowych ku umowom o pracę tam, gdzie praca ma charakter etatowy, a tam, gdzie umowa o dzieło zostaje — jej ozusowania, żeby przestała być luką w systemie.

Dzieło, które zastępuje etat

Umowa o dzieło z założenia miała obejmować jednorazowe, konkretne rezultaty. W praktyce w kulturze zamienia się w stały sposób zatrudniania: kolejne „dzieła” składają się na ciągłą pracę, tyle że bez żadnego z zabezpieczeń, które daje etat. Zasady oskładkowania poszczególnych umów i ich skutki dla przyszłych świadczeń opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), a skalę zatrudnienia w sektorze — cykliczne opracowania Głównego Urzędu Statystycznego (GUS — Kultura).

Cena tej luki jest odroczona, ale realna: pracownica kultury przez lata utrzymująca się z umów o dzieło może dobić do wieku emerytalnego z krótkim stażem składkowym albo bez prawa do świadczenia, mimo że przepracowała dekady. W razie choroby zostaje sama, bo z dzieła nie płynie zasiłek. Tak od lat rozliczano znaczną część pracy przy kulturze — na skalę daleką od marginesu.

Stanowisko Razem: etat i oskładkowane dzieło

Diagnozę i kierunek Razem sformułował najostrzej przy okazji kryzysu pandemicznego, gdy rządowe programy pomocowe pomijały ludzi pracujących w kulturze bez etatu. Partia postawiła sprawę wprost: docelowo trzeba wychodzić ze śmieciówek ku umowom o pracę, a umowy o dzieło oskładkować. Rada Krajowa ujęła to w 2020 roku zwięźle: „Myśląc o pracownikach i pracownicach kultury, [należy] ozusować umowy o dzieło” (Pomoc dla ludzi kultury, 2020).

Kolejność jest tu istotna. Pierwszym wyborem Razem jest etat: dochodzenie do umowy o pracę i wynikającego z niej bezpieczeństwa zatrudnienia oraz stabilnych dochodów tam, gdzie praca ma charakter ciągły. Ozusowanie umów o dzieło jest dopełnieniem, a nie substytutem etatu — domyka lukę w tych sytuacjach, w których praca faktycznie ma postać pojedynczych zleceń. W tym samym stanowisku partia dopisała, że trzeba wrócić do dyskusji o gwarantowanych świadczeniach socjalnych i ubezpieczeniu zdrowotnym dla twórczyń i twórców, bo składki emerytalne to jeszcze nie całe zabezpieczenie.

Część większej walki o rynek pracy

Ozusowanie dzieła w kulturze to fragment szerszej linii Razem wobec śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia w całej gospodarce, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. W samej kulturze łączy się z dwoma sąsiednimi wątkami: walką o umowy o pracę w instytucjach kultury oraz z programowym uregulowaniem statusu zawodowego artysty i objęciem go ubezpieczeniami. Wszystkie trzy prowadzą do tego samego: żeby praca przy kulturze liczyła się do emerytury i dawała ochronę na czarną godzinę.

Źródła i dalsza lektura

Kto rozstrzyga, co wolno pokazać: wolność artystyczna i cenzura

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wolność sztuki nie kończy się na deklaracjach; sprawdza się wtedy, gdy dzieło jest niewygodne dla władzy. Razem traktuje kulturę jako dobro wspólne, a nie oręż w bieżącej walce politycznej, i sprzeciwia się cenzurze oraz naciskom na twórców i instytucje. Odwołuje się przy tym wprost do art. 73 Konstytucji, który zapewnia wolność twórczości artystycznej i korzystania z dóbr kultury (Konstytucja RP przez ELI).

Jak wygląda nacisk w praktyce

Partia opisała cały ciąg politycznych interwencji w kulturę: odmowę dotacji dla galerii i muzeów sztuki współczesnej, nieprzedłużanie umów niewygodnym dyrektorom, groźby odebrania dofinansowania teatrom za konkretne spektakle czy próby wstrzymywania publikacji (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólnym mianownikiem było podporządkowanie finansowania i obsady instytucji chwilowym gustom partii rządzącej. Razem nazwało to antydemokratyczną próbą tłumienia wolności twórczej i praktyką typową dla reżimów autorytarnych.

Nie chodzi tu o obronę „sztuki dla sztuki” — rzecz w roli, jaką kultura pełni w demokracji: bardzo często bodźcem do powstania najwybitniejszych dzieł była niezgoda na istniejący porządek. Sztuka, która nie może być krytyczna, przestaje pełnić swoją funkcję.

Dwa fronty niezależnej kultury

Razem ujmuje kulturę w kategoriach dobra wspólnego, co oznacza dwa fronty naraz. Z jednej strony partia odrzuca logikę partyjnych interesów, w której instytucja jest własnością rządzących. Z drugiej odrzuca też logikę czystego rynku, w której o wartości dzieła decyduje wyłącznie sprzedaż. Myśląc o kulturze, trzeba wyjść poza jedno i drugie. Ta sama zasada napędza postulat odpartyjnienia instytucji kultury: niezależny dyrektor, wyłoniony w jawnym konkursie, jest warunkiem wolności artystycznej, bo nie musi oglądać się na polityczną koniunkturę.

Co proponuje Razem

Partia formułuje to jako zasadę ustrojową:

Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej. Kultura nie może być sprowadzana do roli oręża w bieżącej walce politycznej. (…) Pamiętajmy, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki!— Partia Razem, stanowisko ws. działań MKiDN „Dobra zmiana — szkody w kulturze” (Rada Krajowa, 7 października 2016), partiarazem.pl

Wolność ekspresji artystycznej jako gwarancja konstytucyjna, której minister nie może cofnąć swoją decyzją.
Kultura jako dobro wspólne, finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa dyktatowi rynku ani władzy.
Niezależność instytucji od ideologii i gustów partii rządzących, egzekwowana przez jawne konkursy i kadencyjność.

Ochrona wolności słowa i ekspresji łączy się z szerszym programem praw obywatelskich, który opisuje serwis Razem dla równości.

Źródła i dalsza lektura

Dom kultury i biblioteka w zasięgu ręki: czego brakuje polskiej infrastrukturze kultury

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Uczestnictwo w kulturze zaczyna się od czegoś prozaicznego: od budynku. Od biblioteki, która jest czynna i ogrzana, od sali w domu kultury, w której można zrobić próbę albo warsztat, od miejsca, do którego da się dojść. Tam, gdzie tej infrastruktury brakuje, kultura staje się przywilejem większych miast. Razem odpowiada na to wprost w programie 2025: zapowiada zapewnienie jednostkom kultury odpowiedniej bazy lokalowej i ułatwienie współpracy między instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem małych miejscowości.

Nierówność zaczyna się od mapy

Sieć bibliotek i domów kultury jest w Polsce rozłożona nierówno, a w mniejszych gminach od lat kurczy się i niedoinwestowuje. Dane o liczbie i kondycji bibliotek publicznych, domów i ośrodków kultury oraz o uczestnictwie w kulturze zbiera cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Wynika z nich obraz znany każdemu, kto mieszka poza metropolią: im mniejsza miejscowość, tym trudniej o żywą instytucję kultury w rozsądnej odległości.

Program Razem wiąże to z szerszą diagnozą. W rozdziale o wolności, równości i solidarności partia zapowiada zwiększenie finansowania jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych oraz zapewnienie im bazy lokalowej (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5). Chodzi o to, by dom kultury czy biblioteka były realnie działającym miejscem, z programem, zbiorami i ludźmi.

Baza lokalowa jako warunek konieczny

Baza lokalowa jest warunkiem, nie celem. Sama sala nie stworzy programu, ale bez niej nie ma gdzie prowadzić zajęć, przechowywać zbiorów ani zapraszać ludzi. Dlatego Razem łączy inwestycję w budynki z ułatwieniem współpracy między instytucjami: mniejsze placówki, dzieląc się zasobami i doświadczeniem, mogą robić więcej, niż każda z osobna. To odróżnia ten postulat od kwestii pieniędzy na działalność, którą rozkładamy w tekście o funduszu spójności kultury lokalnej, oraz od diagnozy samego dostępu, którą podejmujemy w tekście o równym dostępie do kultury.

Co proponuje Razem

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Baza lokalowa dla instytucji kultury, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach.
Łatwiejsza współpraca między placówkami, które dzielą się zasobami, sprzętem i doświadczeniem.
Większe finansowanie jednostek kultury poza dużymi ośrodkami, spięte z funduszem spójności kultury lokalnej.

Dobra infrastruktura kultury łączy się też z transportem, który do niej dowozi. O regularnych połączeniach do każdej gminy pisze serwis Razem dla transportu.

Źródła i dalsza lektura

50% kosztów autorskich: komu naprawdę służy ulga dla twórców

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Autorska ulga podatkowa pozwala twórcom odliczyć 50% kosztów uzyskania przychodu od honorariów za utwory, co obniża podatek dochodowy od tej części zarobków (ustawa o PIT, art. 22 — przez ELI). Brzmi jak przywilej dla artystów i po części nim jest, ale Razem zwraca uwagę na drugą stronę tego mechanizmu: z tej samej ulgi korzystają korporacje, które na papierze zamieniają całe zespoły w „twórców”, żeby zbić podatek. Dlatego partia była przeciw prostemu podnoszeniu limitu ulgi i opowiada się za rozmową o modelu, który chroni realnych twórców, a nie ich imitacje w rozliczeniach.

Jak działa ulga i gdzie jest haczyk

Mechanizm sam w sobie jest prosty. Kto tworzy utwór w rozumieniu prawa autorskiego i przenosi do niego prawa, może rozliczyć połowę przychodu z tego tytułu jako koszt, więc podatek płaci od mniejszej podstawy. Ustawa ogranicza to jednak rocznym limitem odliczenia i domyka katalogiem działalności uprawnionych do ulgi (art. 22 ustawy o PIT). Sens był społeczny: uznać, że w pracy twórczej realne „koszty” — lata nauki, warsztat, nieregularność dochodu — trudno rozliczać fakturami jak w firmie.

Problem zaczyna się tam, gdzie po ulgę sięgają dobrze opłacani specjaliści, których pracę da się podciągnąć pod „utwór”. Fragmenty pensji w działach IT, marketingu czy projektowych bywają księgowane jako honorarium autorskie, żeby zbić efektywną stawkę podatku. Im wyżej podnosi się limit ulgi, tym bardziej opłaca się taka optymalizacja — i tym więcej korzystają na niej firmy zatrudniające dobrze zarabiających, a nie twórca żyjący z nieregularnych honorariów.

Stanowisko Razem: kogo ulga ma chronić

Właśnie dlatego Razem był przeciw automatycznemu podnoszeniu limitu 50% kosztów. Partia argumentowała, że wyższy limit najhojniej wynagradza „cwanych managerów” upychających całe działy w kategorii twórców, podczas gdy artysta, dla którego ulga jest realnym wsparciem, zyskuje najmniej. Razem odsuwa spór o wysokość limitu na później i chce zacząć od rozmowy ze środowiskiem o tym, jak w ogóle powinno wyglądać opodatkowanie pracy twórczej:

Razem opowiada się za rozpoczęciem dialogu w sprawie uregulowania kwestii opodatkowania dochodów osiąganych przez środowiska twórcze. Metoda uregulowania sytuacji tej grupy powinna być przygotowana z uwzględnieniem opinii przedstawicielek i przedstawicieli środowiska twórców (…).— Partia Razem, stanowisko ws. kosztów przychodu artystek (16 listopada 2017), partiarazem.pl

W tej samej wypowiedzi Razem podpowiadał kierunki rozwiązań lepiej dopasowanych do specyfiki pracy artystycznej niż licytowanie limitu: rozłożenie nierównego dochodu na kilka lat podatkowych albo prostsze rozliczanie rzeczywistych kosztów — dzisiejszy ryczałt równie dobrze służy optymalizacji korporacyjnej. To samo stanowisko wskazywało zresztą, że obok podatków trzeba domknąć prawa emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne twórców — wątek, który dziś wraca w programie 2025.

Poza podatkami: status i zabezpieczenie

Ulga autorska dotyka tylko jednej warstwy sytuacji twórców — rozliczenia z fiskusem. Znacznie głębszy problem to brak stabilnego statusu zawodowego i zabezpieczenia socjalnego, który Razem chce rozwiązać przez uregulowanie zawodu artysty i objęcie twórców ubezpieczeniami. Rozwijamy to w tekście o statusie zawodowym artysty. Podatki i składki są tu dwiema stronami tej samej sprawy: jak sprawić, żeby z pracy twórczej dało się godnie żyć i bezpiecznie się zestarzeć.

Źródła i dalsza lektura

Jak wybrać szefa narodowej sceny: mechanika jawnego konkursu

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy Razem mówi o odpartyjnieniu instytucji kultury, nie zostawia tego na poziomie postulatu. Partia wskazuje konkretny mechanizm: dyrektora muzeum, teatru czy filharmonii ma wyłaniać jawna komisja złożona z ludzi sektora kultury, według kryteriów ogłoszonych wcześniej, a jej rozstrzygnięcie ma być wiążące dla władz publicznych. To odpowiedź na pytanie „jak”, uzupełniająca zasadę „dlaczego”, którą rozkładamy w tekście o odpartyjnieniu instytucji kultury.

Gdzie dziś pęka procedura

Dzisiejszy tryb konkursowy zostawia zbyt wiele miejsca na decyzję polityczną. Głos ministerialnych przedstawicieli w komisji potrafi przeważyć nad opinią środowiska i pracowników, a same prace komisji bywają niejawne. W konkursie na dyrektora Narodowego Starego Teatru w Krakowie to głosy reprezentantów ministerstwa przesądziły wynik, wbrew stanowisku związkowców reprezentujących zespół (stanowisko Rady Krajowej, 24 maja 2017). Ramy prawne konkursów na stanowiska dyrektorskie w instytucjach kultury wyznacza ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst przez ELI), ale to, jak realnie działa komisja, decyduje o wszystkim.

Cztery elementy uczciwego naboru

Z oficjalnych stanowisk Razem da się złożyć spójną procedurę:

Kryteria ogłoszone z góry. Komisja pracuje w oparciu o wcześniej opracowane kryteria. Kandydaci wiedzą, według jakiej miary będą oceniani.
Komisja z ludzi kultury. W składzie zasiadają osoby aktywnie działające w sektorze, a nie „zausznicy aktualnych władz” (stanowisko z 2016 roku).
Jawność i wiążąca decyzja. Prace komisji są jawne, a jej rozstrzygnięcie wiążące dla odpowiednich władz publicznych. Przy instytucjach wojewódzkich i narodowych dochodzą konsultacje z pracownikami oraz szersza, publiczna debata.
Kadencyjność. Stanowiska są kadencyjne, żeby instytucje pozostawały otwarte na nowe nurty i projekty, a jednocześnie żeby dyrektor miał realny mandat do prowadzenia placówki bez lęku o polityczną dymisję.

Dlaczego jawność chroni jakość

Jawna procedura nie jest celem samym w sobie. Chodzi o to, by wyłoniony dyrektor miał demokratyczny mandat, na podstawie którego można rozwijać instytucję, wprowadzać nowe rozwiązania i podejmować ryzyko artystyczne. Ustawiane konkursy i niejasne procedury osłabiają ten mandat i uderzają w wiarygodność samej placówki, w atmosferę pracy i w relację z publicznością.

Co proponuje Razem

Uważamy, że należy zapewnić pełną przejrzystość konkursów na stanowiska kierownicze czy dyrektorskie. Prace komisji konkursowych powinny być jawne, a w przypadku dyrektorów i dyrektorek instytucji wojewódzkich czy narodowych – uzupełnione o konsultacje z pracownikami i pracowniczkami oraz szerszą, publiczną debatę.— Partia Razem, stanowisko ws. Teatru Starego i upartyjnienia kultury (Rada Krajowa, 24 maja 2017), partiarazem.pl

Jawne prace komisji z wcześniej ustalonymi kryteriami.
Skład z ludzi sektora kultury, z wiążącą dla władz decyzją.
Konsultacje z pracownikami i publiczna debata przy instytucjach wojewódzkich i narodowych.
Kadencyjność i samodzielność wyłonionego dyrektora.

Uczciwa procedura naboru to część szerszego programu jawności i odpolitycznienia państwa, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

KRRiT, Rada Mediów Narodowych, minister: kto naprawdę rządzi w TVP

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Zarządy TVP i Polskiego Radia powołuje dziś Rada Mediów Narodowych, ciało obsadzane przez parlament i prezydenta, więc realny mandat prezesa spływa z sejmowej większości. Razem chce tę władzę odebrać bieżącej większości i przekazać ją niezależnym instytucjom oraz samym pracownikom stacji. Partia proponuje wzmocnienie i upluralnienie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, rozdzielenie kadencji jej członków oraz statuty redakcyjne chroniące dziennikarzy — to postulaty ze stanowiska Rady Krajowej z 15 grudnia 2017 roku.

Kto formalnie trzyma za sznurki

Konstytucyjnym strażnikiem wolności słowa w radiu i telewizji jest KRRiT, powołana na mocy ustawy o radiofonii i telewizji z 1993 roku (ustawa przez ELI). To ona przez lata mianowała zarządy mediów publicznych i stała na straży pluralizmu.

Ten porządek rozmontowano w dwóch krokach. Najpierw nowela z 7 stycznia 2016 roku odebrała KRRiT prawo mianowania zarządów i rad nadzorczych mediów publicznych i przekazała je ministrowi Skarbu Państwa, likwidując przy tym jawne konkursy i kadencyjność (stanowisko Rady Krajowej Razem, 22 stycznia 2016). Potem, ustawą z 22 czerwca 2016 roku, powołano Radę Mediów Narodowych i to jej przekazano obsadę władz TVP, Polskiego Radia i PAP (ustawa o Radzie Mediów Narodowych przez ELI). KRRiT pozostała formalnym strażnikiem pluralizmu, ale bez narzędzi, którymi mogłaby go egzekwować.

Dlaczego przywrócenie KRRiT nie wystarczy samo z siebie

Prosty powrót do stanu sprzed 2016 roku niczego nie gwarantuje, bo skład samej KRRiT też bywa wymieniany razem z władzą. Razem dostrzega to i celuje głębiej: chce tak przebudować regulatora, żeby żadna pojedyncza większość nie mogła obsadzić go w całości ani skrócić kadencji niewygodnym członkom.

Media publiczne nie są od tego, żeby zarabiać, ale od tego, by dostarczać obywatelom i obywatelkom sensownych treści – ich wymuszona komercjalizacja grozi wypłukaniem ich misji.— Partia Razem, „O wolne, rzetelne media publiczne. Przeciw »dekoncentracji mediów«” (Rada Krajowa, 15 grudnia 2017), partiarazem.pl

Co proponuje Razem

W stanowisku z grudnia 2017 roku partia rozpisała mechanikę, która ma uniezależnić obsadę mediów od sejmowej arytmetyki:

Wzmocnienie roli KRRiT i Rady Etyki Mediów — z realną możliwością karania nadawców za brak pluralizmu i nierzetelność, wykraczającą poza samo wytykanie ich w raportach.
Większy pluralizm w samej KRRiT — przez zwiększenie liczebności składu, tak by nie zdominowała go jedna opcja.
Rozdzielenie kadencji członków KRRiT, żeby cały skład nie był wymieniany naraz przy każdej zmianie władzy.
Usunięcie przepisu, który pozwala Sejmowi i Senatowi skracać kadencję członków KRRiT — dziś to furtka do przejęcia regulatora.
Statuty redakcyjne wzorem niemieckim oraz udział pracowników w procesach decyzyjnych i w zarządach firm medialnych, żeby władza nad linią programową nie leżała wyłącznie w rękach nominata.
Obsada władz przy udziale pracowników poszczególnych stacji oraz organizacji pozarządowych i środowisk twórczych.

Dlaczego w ogóle warto walczyć o niezależne, a nie tylko „nasze” media publiczne, rozkładamy w tekście o mediach bez partyjnej smyczy. Wątek pluralizmu regulatora i odpolitycznienia instytucji publicznych łączy się z programem serwisu Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

Jak wyrównać pieniądze na kulturę między metropolią a prowincją

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem chce stworzyć fundusz spójności kultury lokalnej — mechanizm, który kierowałby publiczne pieniądze do instytucji kultury w małych miejscowościach i słabszych samorządach, których własny budżet nie udźwignie żywej oferty. Zapowiedź znalazła się w deklaracji programowej z 2025 roku, w rozdziale o wolności, równości i solidarności, obok obietnicy zwiększenia finansowania takich jednostek i zapewnienia im bazy lokalowej.

Problem: pieniądze na kulturę grawitują do centrum

Finansowanie kultury w Polsce jest silnie zależne od zamożności samorządu. Gmina z dużymi dochodami własnymi utrzyma dom kultury, bibliotekę z bogatym programem i festiwal, a sąsiednia, uboższa, ledwie domknie pensje. Dane o wydatkach jednostek samorządu na kulturę i o kondycji sieci instytucji zbiera Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Skutkiem tej zależności jest kulturalna mapa Polski, na której najwięcej dzieje się tam, gdzie i tak jest bogato.

Rozwiązanie: fundusz, który wyrównuje

„Spójność” w nazwie funduszu odsyła do tej samej logiki, co unijna polityka spójności: przesuwać środki do regionów słabszych, żeby zmniejszać dystans. W kulturze oznacza to strumień pieniędzy adresowany nie do tych, którzy mają już najwięcej, lecz do gmin i instytucji, które bez zewnętrznego wsparcia nie utrzymają żywej oferty. Razem wiąże ten fundusz z dwoma innymi zapowiedziami z programu 2025: podniesieniem finansowania jednostek kultury poza dużymi ośrodkami i zapewnieniem im odpowiedniej bazy lokalowej.

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Granice tego, co domknie sam fundusz

Sam mechanizm finansowy działa dopiero wtedy, gdy odpowiada na realną barierę. Pieniądze z funduszu mają domykać dwie sprawy naraz: utrzymać instytucje tam, gdzie samorząd nie udźwignie ich sam, i dać im warunki, by ludzie faktycznie z kultury korzystali. Diagnozę samego dostępu — kto i dlaczego zostaje z boku — rozkładamy w tekście o równym dostępie do kultury. Kwestię budynków, w których ta kultura ma się dziać, podejmujemy w tekście o domach kultury i bibliotekach.

Co proponuje Razem

Fundusz spójności kultury lokalnej przesuwający środki do słabszych gmin i instytucji (program 2025).
Większe finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych.
Odpowiednia baza lokalowa dla instytucji poza dużymi ośrodkami oraz łatwiejsza współpraca między nimi.

Źródła i dalsza lektura

Kaszubi, Wilamowianie i języki na krawędzi wymarcia

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kaszubi i Wilamowianie stoją w programie Razem obok siebie, choć ich sytuacja prawna jest zupełnie inna. Kaszubski od 2005 roku ma status języka regionalnego, ale sami Kaszubi nie są uznani za mniejszość etniczną. Wilamowski, jeden z najrzadszych języków Europy, nie ma dziś żadnego oficjalnego statusu. Razem w programie 2025 zapowiada uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną i nadanie wilamowskiemu statusu języka regionalnego.

Status języka a status wspólnoty

Tu łatwo o nieporozumienie, więc warto rozdzielić dwie rzeczy. Kaszubski jest jedynym w Polsce językiem z oficjalnym statusem języka regionalnego, nadanym na mocy ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 roku. Dzięki temu można się go uczyć w szkole, używać jako języka pomocniczego w urzędach części gmin i stawiać dwujęzyczne tablice.

Czego kaszubski status nie obejmuje, to uznanie samych Kaszubów za mniejszość etniczną. Ustawa z 2005 roku wymienia cztery mniejszości etniczne (karaimską, łemkowską, romską i tatarską), a Kaszubów wśród nich nie ma. Nowość w propozycji Razem dotyczy właśnie tego: nie języka, który już jest chroniony, lecz statusu wspólnoty jako mniejszości etnicznej, z pełnią wynikających z niego praw.

Wilamowski: język, którym mówi garstka

Wilamowski to język germański z Wilamowic w Małopolsce, przez dekady tłumiony i dziś używany przez niewielką, starzejącą się grupę mówców, wspieraną przez młodych rewitalizatorów. Nie ma statusu języka regionalnego, więc formalnie państwo nie ma obowiązku go chronić ani finansować jego nauczania. Razem chce to odwrócić i objąć wilamowski tym samym narzędziem, które od dwóch dekad chroni kaszubski.

Program partii ujmuje oba postulaty w jednym punkcie.

Uznamy Ślązaków i Kaszubów za mniejszości etniczne. Nadamy językowi wilamowskiemu status języka regionalnego.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 6, partiarazem.pl

Wspólna zasada dla różnych języków

Zestawienie Kaszubów, Ślązaków i Wilamowian w jednym zdaniu programu nie jest przypadkiem. Za każdym z tych przypadków stoi ta sama zasada: państwo powinno chronić żywe wspólnoty językowe i dawać im narzędzia do przetrwania, nim ostatni mówcy odejdą, a język zostanie tylko w nagraniach archiwalnych. Śląską odsłonę tej samej logiki rozkładamy w tekście o statusie języka śląskiego, a praktykę ochrony przez oświatę opisujemy przy nauczaniu w językach regionalnych.

Różnica skali nie zmienia zasady. Kaszubskim mówią setki tysięcy ludzi, wilamowskim garstka, ale dla Razem oba języki zasługują na ochronę, bo oba są częścią dziedzictwa, które raz utracone nie wraca.

Co proponuje Razem

Uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną — status całej wspólnoty, wykraczający poza samą ochronę języka (program 2025).
Status języka regionalnego dla wilamowskiego — objęcie ochroną języka na krawędzi wymarcia (program 2025).
Spójna polityka wobec języków mniejszościowych — te same narzędzia dla kaszubskiego, śląskiego i wilamowskiego.

Źródła i dalsza lektura

Kultura na śmieciówkach: kto pracuje bez etatu w teatrach i muzeach

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Na spektakl teatralny, wystawę czy premierę filmu składa się praca dziesiątek osób, których nazwisk nie widać na afiszu: krawcowych, oświetleniowców, inspicjentek, scenografek, pracownic technicznych. Wiele z nich pracuje bez umowy o pracę, na zleceniach i umowach o dzieło, bez pewności zatrudnienia i bez zabezpieczenia socjalnego. Razem chce to zmienić: partia postuluje obowiązkowe umowy o pracę w publicznych domach kultury, muzeach, galeriach, filharmoniach, teatrach i bibliotekach, dla całego zespołu, nie tylko dla twórców z pierwszych stron.

Kto naprawdę tworzy kulturę

Partia nazwała ten problem po imieniu przy okazji kryzysu pandemicznego, gdy rządowe programy pomocowe pomijały tych, których praca nie polega na bezpośrednim wytwarzaniu dzieła. To dla nich w programach ministerialnych nie znaleziono miejsca, mimo że bez pracownic technicznych, inspicjentek, krawcowych czy oświetleniowców premiery po prostu by się nie odbyły (stanowisko Rady Krajowej, 23 grudnia 2020). Razem opisało wtedy kulturę budowaną na umowach śmieciowych jako konstrukcję o chwiejnych fundamentach, która przy pierwszym wstrząsie zostawia ludzi bez środków do życia.

Skala zatrudnienia poza etatem w sektorze kultury jest realnym, policzalnym problemem rynku pracy. Dane o formach zatrudnienia w działalności związanej z kulturą, rozrywką i rekreacją zbiera Główny Urząd Statystyczny w cyklicznych opracowaniach (GUS — Kultura). Nieregularny przychód sprawia, że wiele osób w ogóle nie zakłada działalności gospodarczej, więc doraźne świadczenia postojowe czy zwolnienia ze składek nie rozwiązują ich sytuacji.

Etat jako warunek godnej pracy

Dla Razem umowa o pracę jest warunkiem bezpieczeństwa i podmiotowości pracownika: stały etat oznacza zabezpieczenie społeczne, prawo do urlopu i zwolnienia chorobowego, a także możliwość zrzeszania się w związkach zawodowych, które pozwalają skutecznie bronić swoich praw. Partia domaga się wyjścia z impasu umów śmieciowych na rzecz dochodzenia do umowy o pracę i wynikającego z niej bezpieczeństwa zatrudnienia oraz stabilnych dochodów (stanowisko z 2020 roku).

Ta sama logika stoi za szerszym programem Razem wobec rynku pracy: likwidacją plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. Kultura ma podlegać temu programowi na równi z resztą rynku pracy, bez taryfy ulgowej, w której „pasja” tłumaczy brak etatu.

Co proponuje Razem

Postulat jest konkretny i powtórzony w oficjalnych stanowiskach partii:

W obszarze zatrudnienia postulujemy wprowadzenie obowiązkowych umów o pracę w publicznych domach kultury, muzeach, galeriach sztuki, filharmoniach, teatrach, bibliotekach itd. oraz w niepublicznych podmiotach starających się o dofinansowanie państwowe lub samorządowe.— Partia Razem, stanowisko ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 (Rada Krajowa, 24 stycznia 2016), partiarazem.pl

W praktyce oznacza to:

Umowa o pracę jako standard w publicznych instytucjach kultury, obejmująca cały zespół, także tzw. personel techniczny.
Warunek dla dofinansowania — także podmioty niepubliczne ubiegające się o środki publiczne mają zapewniać godne zatrudnienie.
Godne warunki dla wszystkich pracowników kultury — Razem wprost obejmuje troską również tych, którzy „należą do tzw. personelu technicznego” (stanowisko z 2017 roku).

Etat w instytucji to jedna strona; druga to status samych twórców pracujących „na własny rachunek”, którym Razem chce dać w programie 2025 uregulowany status zawodowy i ubezpieczenia. Rozwijamy to w tekście o statusie zawodowym artysty.

Źródła i dalsza lektura

Dyrektor teatru z klucza partyjnego? Jak Razem chce odpartyjnić instytucje kultury

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Instytucje kultury w Polsce zbyt często zmieniają dyrektorów wraz z układem sił w ministerstwie albo w urzędzie marszałkowskim. Razem chce te stanowiska uwolnić od kalendarza wyborczego: muzeum, teatr czy filharmonia to dobro wspólne, a nie własność tej ekipy, która akurat rządzi. Dlatego partia chce odpartyjnienia instytucji kultury i uniezależnienia osób nimi zarządzających od kaprysów władzy, tak by obsadę rozstrzygały jawne konkursy przed komisją złożoną z ludzi sektora. To linia utrwalona w oficjalnych stanowiskach Rady Krajowej z lat 2016–2017.

Upartyjnienie kultury: konkretne przypadki

Najgłośniejszym przykładem był konkurs na dyrektora Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie w 2017 roku. Do konkursu zgłosiło się siedmiu kandydatów; głosami przedstawicieli ministerstwa dyrektorem narodowej sceny został Marek Mikos, były dyrektor TVP Kielce, podczas gdy reprezentanci związków zawodowych głosowali na dotychczasowego dyrektora Jana Klatę. Razem opisało to jako wybór „politycznej marionetki” i wyraziło solidarność z zespołem teatru (stanowisko Rady Krajowej, 24 maja 2017).

Nie był to odosobniony przypadek — partia wskazywała cały ciąg podobnych decyzji: powołanie Cezarego Morawskiego na dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu wbrew protestom zespołu, odwołania w muzeach sztuki współczesnej czy plan przejęcia Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przez fuzję i dekret (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólny mianownik jest zawsze ten sam: obsada stanowisk kierowniczych zapada jako decyzja polityczna albo z układów koleżeńskich, rzadko poprzedzona publiczną debatą o tym, jak dana instytucja ma działać.

Dlaczego to szkodzi samej kulturze

Kiedy dyrektor wie, że jego los zależy od chwilowej koniunktury politycznej, traci to, co Razem nazywa demokratycznym mandatem do zmieniania i rozwijania instytucji. Ustawiane konkursy, niejasne procedury i układy osłabiają wiarygodność placówki, psują atmosferę wśród pracowników i relacje z publicznością. Cierpi na tym jakość: sztuka, która ma znaczenie, rodzi się z niezależności i eksperymentu, a lęk o przedłużenie umowy ją dusi.

Partia ujmuje to wprost w kategoriach ustrojowych. Podporządkowywanie kultury bieżącym celom politycznym jest praktyką typową dla reżimów autorytarnych i zabójczą dla jakości działalności artystycznej. Dlatego Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej, przypominając, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki (stanowisko z 2016 roku). O samej zasadzie wolności artystycznej piszemy szerzej w tekście o kulturze jako dobru wspólnym.

Co proponuje Razem

Sednem jest zasada: o obsadzie instytucji kultury rozstrzyga środowisko kultury.

Chcemy odpartyjnienia instytucji, uniezależnienia osób zarządzających od kaprysów władzy i zapewnienia tym samym dyrektorom i dyrektorkom przestrzeni do działań kulturalnych i artystycznych, poszukiwań, eksperymentów.— Partia Razem, stanowisko ws. Teatru Starego i upartyjnienia kultury (Rada Krajowa, 24 maja 2017), partiarazem.pl

Z tej zasady partia wyprowadza kilka trwałych postulatów:

Rozstrzygający konkurs — każdy wybór na funkcję kierowniczą w kulturze przeprowadza niezależna komisja ekspertek i ekspertów.
Kadencyjność stanowisk — żeby instytucje pozostawały otwarte na nowe nurty i projekty, chronione przed zamianą w prywatne folwarki.
Samodzielność wyłonionych dyrektorów — pełna swoboda w prowadzeniu placówki, bez sterowania z ministerstwa.
Kultura jako dobro wspólne — finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa ani rynkowi, ani władzy.

To, jak konkretnie miałaby wyglądać taka jawna procedura krok po kroku, rozkładamy w tekście o mechanice naboru na dyrektora. Wątek odpolitycznienia państwa i jawnych konkursów łączy się też z programem czystej polityki, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

Dlaczego twórca bez etatu zostaje bez ubezpieczenia

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Praca artysty bywa nieregularna z natury: miesiąc pełen zleceń potrafi sąsiadować z miesiącem bez jednego przychodu. Polski system zabezpieczenia społecznego tego rytmu nie przewiduje, więc wielu twórców pracuje latami bez odprowadzanych składek, bez okresów liczących się do emerytury i bez pewności, że w razie choroby cokolwiek im przysługuje. Razem chce to uporządkować: w deklaracji programowej z 2025 roku partia zapowiada uregulowanie statusu zawodowego osób profesjonalnie zajmujących się sztuką i objęcie ich systemem ubezpieczeń społecznych.

Status artysty poza kategoriami systemu

Zawód artysty nie mieści się w kategoriach, wokół których zbudowano polski system: nie jest zwykłym etatem, nie jest też typową działalnością gospodarczą z równym, comiesięcznym przychodem. Aktorka gra kilka spektakli w sezonie, a kompozytor między jednym honorarium a drugim potrafi czekać miesiącami. Dochód skacze, a składki i uprawnienia socjalne w polskim modelu zakładają stabilność, której w tej pracy zwyczajnie nie ma.

Skutek jest policzalny w ludzkich biografiach: przerwy w ubezpieczeniu, luki w stażu, brak prawa do zasiłku chorobowego, a na końcu głodowa emerytura albo jej brak. Dane o zatrudnieniu i formach pracy w sektorze kultury zbiera cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura), a zasady podlegania ubezpieczeniom i ich skutki dla świadczeń opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).

Co konkretnie zapowiada Razem

Postulat w programie 2025 jest krótki i jednoznaczny, wpisany w rozdział o państwie po stronie pracujących:

Uregulujemy kwestię statusu zawodowego osób profesjonalnie zajmujących się działalnością artystyczną i obejmiemy je systemem ubezpieczeń społecznych.— Partia Razem, deklaracja programowa 2025, rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, pkt 11, partiarazem.pl

Sednem jest uznanie, że sztuka uprawiana profesjonalnie to praca zawodowa, a nie hobby robione po godzinach. Z tego uznania wynika obowiązek państwa: włączyć twórców do systemu ubezpieczeń tak, żeby okresy pracy artystycznej liczyły się do emerytury i dawały ochronę na wypadek choroby, na zasadach dopasowanych do nierównego rytmu tej pracy.

Kierunek nie jest w polskiej debacie nowy. Od kilku lat w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego przygotowywano projekt ustawy o artyście zawodowym, który miał uregulować, kto może korzystać ze statusu artysty i jak wyglądałoby dopłacanie do jego składek w chudszych okresach (MKiDN). Razem dokłada do tej dyskusji wyraźny mandat polityczny: status zawodowy i ubezpieczenia społeczne jako twarde zobowiązanie programowe.

Dwie osobne sprawy: etat i status twórcy

Ubezpieczenie twórców pracujących na własny rachunek to inna sprawa niż zatrudnienie zespołów w instytucjach. Tam, gdzie kulturę tworzy się etatowo — w teatrach, muzeach, filharmoniach — Razem walczy o zastąpienie śmieciówek umowami o pracę. Rozwijamy to w tekście o umowach o pracę w kulturze. Dla artystów działających poza etatem kluczowe jest ozusowanie umów o dzieło i domknięcie luki w prawach emerytalnych oraz zdrowotnych, o czym piszemy w tekście o emeryturach i zdrowiu twórców.

Cały ten wątek jest częścią szerszego programu Razem wobec rynku pracy — likwidacji śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. W tym programie kultura ma podlegać tym samym regułom rynku pracy co reszta gospodarki, bez taryfy ulgowej tłumaczonej „powołaniem”.

Źródła i dalsza lektura

Ile Polska naprawdę wydaje na kulturę i ile powinna

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polska wydaje na kulturę mniej, niż wynikałoby z jej zamożności, i mniej, niż robią to porównywalne kraje Unii Europejskiej. Razem stawia w tej sprawie prostą tezę: nakłady na kulturę trzeba podnieść do poziomu przyjętego w innych państwach UE. To postulat z długim rodowodem — partia sformułowała go już w styczniu 2016 roku, wskazując, że na kulturę szło wtedy zaledwie 0,94% budżetu centralnego.

Skąd bierze się liczba 0,94%

W stanowisku ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 Razem opisał ówczesny stan finansów kultury i powiązał go z brakiem trwałej polityki kulturalnej państwa.

Kształtowanie polityki kulturalnej powinno obejmować zwiększenie nakładów na kulturę do poziomu finansowania przyjętego w innych krajach UE. W chwili obecnej zaledwie 0,94% polskiego budżetu centralnego przeznaczane jest na te cele.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Warto tę liczbę czytać dokładnie. 0,94% to udział wydatków na kulturę w budżecie centralnym z 2016 roku, a nie udział w PKB i nie stan dzisiejszy. Traktujemy ją jako historyczny punkt odniesienia i miarę tego, jak nisko ustawiono wtedy poprzeczkę — nie jako aktualny wskaźnik.

Ile na kulturę wydaje Unia

Porównanie z resztą Europy prowadzi Eurostat, który zbiera wydatki publiczne według funkcji (klasyfikacja COFOG). W 2023 roku państwa Unii przeznaczały na dział „rekreacja, kultura i religia” średnio 1,2% PKB, z czego na same usługi kulturalne około 0,5% PKB (Eurostat — Government expenditure on recreation, culture and religion, dane 2023). Ten dział miesza kulturę ze sportem, rekreacją, mediami publicznymi i wydatkami na związki wyznaniowe, więc nie jest czystym miernikiem samej kultury, ale pokazuje skalę, do której Razem chce Polskę zbliżyć.

Szczegółowe dane o polskich wydatkach na kulturę — w podziale na budżet państwa i samorządy, na instytucje i formy uczestnictwa — publikuje cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Wyłania się z nich obraz sektora, który dużą część ciężaru dźwiga na barkach samorządów, przy niestabilnym finansowaniu z centrum.

Nakłady jako rama dla całej reszty

Więcej pieniędzy samo z siebie nie wyrówna dostępu do kultury ani nie naprawi umów śmieciowych w instytucjach. Wysokość nakładów wyznacza jednak ramę, w której cała reszta jest w ogóle możliwa. Dlatego program Razem łączy podniesienie finansowania z konkretnym narzędziem podziału tych środków, czyli funduszem spójności kultury lokalnej, który ma kierować pieniądze tam, gdzie kultury jest najmniej.

Skala wydatków na kulturę to również pytanie o priorytety całego budżetu i o to, na co państwo stać, gdy uszczelni dochody. Tę stronę równania rozkłada serwis Razem dla gospodarki.

Co proponuje Razem

Podniesienie nakładów na kulturę do poziomu innych krajów UE — postulat obecny w stanowiskach Razem od 2016 roku.
Czytelny punkt odniesienia: dział „rekreacja, kultura i religia” to średnio 1,2% PKB w UE (Eurostat, 2023), z czego usługi kulturalne to około 0,5% PKB.
Stabilne, przewidywalne finansowanie, spięte z funduszem spójności kultury lokalnej i większym wsparciem instytucji w mniejszych miejscowościach.

Źródła i dalsza lektura

Język śląski: drugi najczęstszy w Polsce, wciąż bez statusu

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Śląskim posługuje się w domu ponad pół miliona ludzi, co czyni go drugim najczęściej używanym językiem w Polsce po polskim. Mimo to państwo wciąż odmawia mu statusu, jaki od 2005 roku ma kaszubski. Razem chce to zmienić i robi to dwutorowo: od 2015 roku postuluje nadanie śląskiemu statusu języka regionalnego, a od 2023 dokłada do tego uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną. To dwie osobne sprawy prawne, których nie należy mylić.

Ile osób mówi po śląsku

W Narodowym Spisie Powszechnym 2021 narodowość śląską zadeklarowało 585,7 tys. osób (GUS — Narodowy Spis Powszechny 2021). Liczba spadła wobec spisu 2011, gdy śląskość wskazało 846,7 tys. osób, ale stało się to głównie przez formularz utrudniający deklarację wielu tożsamości naraz, a nie przez zanik samej wspólnoty. Kluczowa jest inna dana z 2011 roku: śląskim w kontaktach domowych posługiwało się wtedy 529 tys. osób, co dało mu drugie miejsce wśród języków używanych w Polsce (GUS — Narodowy Spis Powszechny 2011).

Skala odróżnia śląski od mowy niszowej. Mówi nim więcej ludzi niż kaszubskim, który status języka regionalnego dostał już dwie dekady temu na mocy ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Argument Razem jest prosty: jeśli państwo potrafi chronić jeden żywy język regionalny, nie ma powodu, by drugi, liczniejszy, zostawiać poza tą samą ochroną.

Dwie warstwy: język regionalny i mniejszość etniczna

Postulaty Razem trzeba czytać jako dwie odrębne decyzje. Pierwsza dotyczy języka. Na Kongresie z 17 maja 2015 roku partia przyjęła stanowisko, w którym „postuluje nadanie etnolektowi śląskiemu statusu języka regionalnego” (Partia Razem, stanowisko o języku śląskim, 2015). Status języka regionalnego to konkretne narzędzia: możliwość nauczania, obecność w urzędzie, wsparcie dla wydawnictw i mediów w tym języku.

Druga warstwa dotyczy ludzi: statusu całej wspólnoty, wykraczającego poza sam język. W stanowisku z 27 kwietnia 2023 roku partia uznała, że nadszedł czas na uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną, sprzeciwiając się przy tym spłycaniu ich tożsamości (Partia Razem, „Śląsk mniejszością etniczną!”, 2023).

Sprzeciwiamy się głosom, które (…) chcą sprowadzić śląski regionalizm wyłącznie do folkloru.— Partia Razem, stanowisko „Śląsk mniejszością etniczną!” (Rada Krajowa, 27 kwietnia 2023), partiarazem.pl

Ta druga warstwa domyka się w programie z 2025 roku, gdzie w rozdziale o wolności, równości i solidarności partia zapowiada wprost: „Uznamy Ślązaków i Kaszubów za mniejszości etniczne. Nadamy językowi wilamowskiemu status języka regionalnego” (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 6). Warto zauważyć, że w tym punkcie programu status języka regionalnego przypisany jest wilamowskiemu, a Ślązacy pojawiają się jako mniejszość etniczna — kotwicą dla samego statusu regionalnego śląszczyzny pozostają stanowiska z 2015 i 2023 roku.

Po co to komu

Uznanie tożsamości nie jest gestem symbolicznym. Mniejszość etniczna ma w polskim prawie prawa, których wspólnota nieuznana nie ma: do dwujęzycznych nazw, do wsparcia oświaty i kultury, do reprezentacji. Dla Razem śląski regionalizm jest częścią żywej, wielokulturowej Polski, wspólnotą z realnymi prawami, którą trudno sprowadzić do folklorystycznej dekoracji. Podobną logikę partia stosuje wobec innych wspólnot językowych, o czym piszemy w tekście o kaszubskim i wilamowskim, a praktyczny wymiar ochrony języka opisujemy przy okazji nauczania w językach regionalnych w szkole.

Co proponuje Razem

Rdzeń tego postulatu partia zapisała już w 2015 roku jednym zdaniem: „Partia Razem postuluje nadanie etnolektowi śląskiemu statusu języka regionalnego” (stanowisko o języku śląskim, 2015). Reszta programu językowego dobudowała się wokół tej zasady.

Status języka regionalnego dla śląskiego — narzędzia ochrony na wzór kaszubskiego (stanowiska 2015 i 2023).
Uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną — pełnia praw przysługujących wspólnocie (stanowisko 2023, program 2025).
Ochrona żywej wielokulturowości — śląskość jako trwała część Polski.

Źródła i dalsza lektura

Media publiczne bez partyjnej smyczy

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Media publiczne w Polsce co kilka lat zmieniają barwy razem z układem sił w Sejmie, bo obsada ich zarządów jest łupem bieżącej większości. Razem chce wypchnąć polityków z obsady tych stacji: telewizja i radio finansowane ze wspólnych pieniędzy mają służyć obywatelom, a nie rządowi. Dlatego partia od początku swojego istnienia postuluje jasne, apolityczne zasady wyboru władz mediów publicznych — takie, by o zarządach i radach nadzorczych decydowali profesjonaliści ze środowisk artystycznych i naukowych oraz sami pracownicy stacji, z pominięciem polityków. To stanowisko Rady Krajowej ze stycznia 2016 roku, rozwinięte w grudniu 2017.

Jak media publiczne trafiły pod kontrolę partii

Punktem zwrotnym była nowelizacja ustawy o radiofonii i telewizji z 7 stycznia 2016 roku. Odebrała ona Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji prawo mianowania zarządów i rad nadzorczych mediów publicznych i przekazała tę władzę ministrowi Skarbu Państwa. Zniknęły otwarte, jawne konkursy oraz kadencyjność władz — obsada kierownictwa TVP i Polskiego Radia stała się polityczną decyzją ministra (stanowisko Rady Krajowej Razem, 22 stycznia 2016).

Skutki były natychmiastowe. Prezesem TVP został Jacek Kurski, a redakcje przeszły czystkę: w „Wiadomościach” z trzynastu reporterów zostało pięciu (stanowisko Rady Krajowej Razem, 22 stycznia 2016). Razem od razu nazwało to demontażem mediów publicznych i przypomniało, że problem jest starszy niż jedna ekipa — kolejne rządy traktowały telewizję jak swoją tubę, różniły się tylko tym, jak brutalnie ją przejmowały.

Dlaczego apolityczny zarząd to warunek wstępu

Media publiczne, w których o awansie dziennikarza decyduje lojalność wobec ministra, przestają być publiczne w jakimkolwiek sensie poza nazwą. Tracą wiarygodność, a widz słusznie czyta je jako przekaz partii rządzącej. Razem stawia sprawę ustrojowo: dopóki obsada władz zależy od wyniku wyborów, każda zmiana rządu będzie oznaczać kolejną wymianę prezesów i kolejną falę zwolnień. Trzeba przeciąć samo źródło — sposób powoływania zarządów.

Stąd propozycja partii, by z procesu decyzyjnego wyprowadzić polityków, a wprowadzić do niego ludzi, którzy gwarantują profesjonalizm i mają realny udział w losie stacji.

Co proponuje Razem

Sednem jest zasada: o obsadzie mediów publicznych rozstrzyga środowisko i załoga stacji.

Partia Razem od początku swojego istnienia postuluje wprowadzenie jasnych i uczciwych zasad wyboru zarządów i rad nadzorczych. Chcemy, by w proces decyzyjny zaangażowani byli nie politycy, a gwarantujący profesjonalizm przedstawiciele środowisk artystycznych, naukowych i sami pracownicy mediów.— Partia Razem, stanowisko ws. nowelizacji ustawy o mediach publicznych (Rada Krajowa, 22 stycznia 2016), partiarazem.pl

Z tej zasady partia wyprowadziła w kolejnych stanowiskach trwałe postulaty:

Jawne konkursy i kadencyjność — powrót do przejrzystej procedury obsady, którą nowela z 2016 roku zlikwidowała na rzecz nominacji ministra.
Udział pracowników i środowisk twórczych w obsadzie władz poszczególnych stacji, a także organizacji pozarządowych (stanowisko Rady Krajowej z 15 grudnia 2017).
Statuty redakcyjne wzorem niemieckim, które opisują prawa i obowiązki dziennikarzy oraz ich relacje z wydawcą, żeby chronić niezależność zespołu przed presją z góry (stanowisko z 15 grudnia 2017).

Kto konkretnie dziś powołuje prezesów i jak przenieść tę władzę z powrotem do niezależnych instytucji, rozkładamy w tekście o obsadzie zarządów mediów publicznych. O tym, czemu w ogóle mają służyć wolne od nacisku media, piszemy w tekście o misji mediów publicznych. Wątek odpolitycznienia państwa łączy się z programem czystej polityki, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.