Dobro-Wspolne | Razem dla Kultury

Kto rozstrzyga, co wolno pokazać: wolność artystyczna i cenzura

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wolność sztuki nie kończy się na deklaracjach; sprawdza się wtedy, gdy dzieło jest niewygodne dla władzy. Razem traktuje kulturę jako dobro wspólne, a nie oręż w bieżącej walce politycznej, i sprzeciwia się cenzurze oraz naciskom na twórców i instytucje. Odwołuje się przy tym wprost do art. 73 Konstytucji, który zapewnia wolność twórczości artystycznej i korzystania z dóbr kultury (Konstytucja RP przez ELI).

Jak wygląda nacisk w praktyce

Partia opisała cały ciąg politycznych interwencji w kulturę: odmowę dotacji dla galerii i muzeów sztuki współczesnej, nieprzedłużanie umów niewygodnym dyrektorom, groźby odebrania dofinansowania teatrom za konkretne spektakle czy próby wstrzymywania publikacji (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólnym mianownikiem było podporządkowanie finansowania i obsady instytucji chwilowym gustom partii rządzącej. Razem nazwało to antydemokratyczną próbą tłumienia wolności twórczej i praktyką typową dla reżimów autorytarnych.

Nie chodzi tu o obronę „sztuki dla sztuki” — rzecz w roli, jaką kultura pełni w demokracji: bardzo często bodźcem do powstania najwybitniejszych dzieł była niezgoda na istniejący porządek. Sztuka, która nie może być krytyczna, przestaje pełnić swoją funkcję.

Dwa fronty niezależnej kultury

Razem ujmuje kulturę w kategoriach dobra wspólnego, co oznacza dwa fronty naraz. Z jednej strony partia odrzuca logikę partyjnych interesów, w której instytucja jest własnością rządzących. Z drugiej odrzuca też logikę czystego rynku, w której o wartości dzieła decyduje wyłącznie sprzedaż. Myśląc o kulturze, trzeba wyjść poza jedno i drugie. Ta sama zasada napędza postulat odpartyjnienia instytucji kultury: niezależny dyrektor, wyłoniony w jawnym konkursie, jest warunkiem wolności artystycznej, bo nie musi oglądać się na polityczną koniunkturę.

Co proponuje Razem

Partia formułuje to jako zasadę ustrojową:

Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej. Kultura nie może być sprowadzana do roli oręża w bieżącej walce politycznej. (…) Pamiętajmy, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki!— Partia Razem, stanowisko ws. działań MKiDN „Dobra zmiana — szkody w kulturze” (Rada Krajowa, 7 października 2016), partiarazem.pl

Wolność ekspresji artystycznej jako gwarancja konstytucyjna, której minister nie może cofnąć swoją decyzją.
Kultura jako dobro wspólne, finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa dyktatowi rynku ani władzy.
Niezależność instytucji od ideologii i gustów partii rządzących, egzekwowana przez jawne konkursy i kadencyjność.

Ochrona wolności słowa i ekspresji łączy się z szerszym programem praw obywatelskich, który opisuje serwis Razem dla równości.

Źródła i dalsza lektura

Dyrektor teatru z klucza partyjnego? Jak Razem chce odpartyjnić instytucje kultury

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Instytucje kultury w Polsce zbyt często zmieniają dyrektorów wraz z układem sił w ministerstwie albo w urzędzie marszałkowskim. Razem chce te stanowiska uwolnić od kalendarza wyborczego: muzeum, teatr czy filharmonia to dobro wspólne, a nie własność tej ekipy, która akurat rządzi. Dlatego partia chce odpartyjnienia instytucji kultury i uniezależnienia osób nimi zarządzających od kaprysów władzy, tak by obsadę rozstrzygały jawne konkursy przed komisją złożoną z ludzi sektora. To linia utrwalona w oficjalnych stanowiskach Rady Krajowej z lat 2016–2017.

Upartyjnienie kultury: konkretne przypadki

Najgłośniejszym przykładem był konkurs na dyrektora Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie w 2017 roku. Do konkursu zgłosiło się siedmiu kandydatów; głosami przedstawicieli ministerstwa dyrektorem narodowej sceny został Marek Mikos, były dyrektor TVP Kielce, podczas gdy reprezentanci związków zawodowych głosowali na dotychczasowego dyrektora Jana Klatę. Razem opisało to jako wybór „politycznej marionetki” i wyraziło solidarność z zespołem teatru (stanowisko Rady Krajowej, 24 maja 2017).

Nie był to odosobniony przypadek — partia wskazywała cały ciąg podobnych decyzji: powołanie Cezarego Morawskiego na dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu wbrew protestom zespołu, odwołania w muzeach sztuki współczesnej czy plan przejęcia Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przez fuzję i dekret (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólny mianownik jest zawsze ten sam: obsada stanowisk kierowniczych zapada jako decyzja polityczna albo z układów koleżeńskich, rzadko poprzedzona publiczną debatą o tym, jak dana instytucja ma działać.

Dlaczego to szkodzi samej kulturze

Kiedy dyrektor wie, że jego los zależy od chwilowej koniunktury politycznej, traci to, co Razem nazywa demokratycznym mandatem do zmieniania i rozwijania instytucji. Ustawiane konkursy, niejasne procedury i układy osłabiają wiarygodność placówki, psują atmosferę wśród pracowników i relacje z publicznością. Cierpi na tym jakość: sztuka, która ma znaczenie, rodzi się z niezależności i eksperymentu, a lęk o przedłużenie umowy ją dusi.

Partia ujmuje to wprost w kategoriach ustrojowych. Podporządkowywanie kultury bieżącym celom politycznym jest praktyką typową dla reżimów autorytarnych i zabójczą dla jakości działalności artystycznej. Dlatego Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej, przypominając, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki (stanowisko z 2016 roku). O samej zasadzie wolności artystycznej piszemy szerzej w tekście o kulturze jako dobru wspólnym.

Co proponuje Razem

Sednem jest zasada: o obsadzie instytucji kultury rozstrzyga środowisko kultury.

Chcemy odpartyjnienia instytucji, uniezależnienia osób zarządzających od kaprysów władzy i zapewnienia tym samym dyrektorom i dyrektorkom przestrzeni do działań kulturalnych i artystycznych, poszukiwań, eksperymentów.— Partia Razem, stanowisko ws. Teatru Starego i upartyjnienia kultury (Rada Krajowa, 24 maja 2017), partiarazem.pl

Z tej zasady partia wyprowadza kilka trwałych postulatów:

Rozstrzygający konkurs — każdy wybór na funkcję kierowniczą w kulturze przeprowadza niezależna komisja ekspertek i ekspertów.
Kadencyjność stanowisk — żeby instytucje pozostawały otwarte na nowe nurty i projekty, chronione przed zamianą w prywatne folwarki.
Samodzielność wyłonionych dyrektorów — pełna swoboda w prowadzeniu placówki, bez sterowania z ministerstwa.
Kultura jako dobro wspólne — finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa ani rynkowi, ani władzy.

To, jak konkretnie miałaby wyglądać taka jawna procedura krok po kroku, rozkładamy w tekście o mechanice naboru na dyrektora. Wątek odpolitycznienia państwa i jawnych konkursów łączy się też z programem czystej polityki, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

Media publiczne bez partyjnej smyczy

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Media publiczne w Polsce co kilka lat zmieniają barwy razem z układem sił w Sejmie, bo obsada ich zarządów jest łupem bieżącej większości. Razem chce wypchnąć polityków z obsady tych stacji: telewizja i radio finansowane ze wspólnych pieniędzy mają służyć obywatelom, a nie rządowi. Dlatego partia od początku swojego istnienia postuluje jasne, apolityczne zasady wyboru władz mediów publicznych — takie, by o zarządach i radach nadzorczych decydowali profesjonaliści ze środowisk artystycznych i naukowych oraz sami pracownicy stacji, z pominięciem polityków. To stanowisko Rady Krajowej ze stycznia 2016 roku, rozwinięte w grudniu 2017.

Jak media publiczne trafiły pod kontrolę partii

Punktem zwrotnym była nowelizacja ustawy o radiofonii i telewizji z 7 stycznia 2016 roku. Odebrała ona Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji prawo mianowania zarządów i rad nadzorczych mediów publicznych i przekazała tę władzę ministrowi Skarbu Państwa. Zniknęły otwarte, jawne konkursy oraz kadencyjność władz — obsada kierownictwa TVP i Polskiego Radia stała się polityczną decyzją ministra (stanowisko Rady Krajowej Razem, 22 stycznia 2016).

Skutki były natychmiastowe. Prezesem TVP został Jacek Kurski, a redakcje przeszły czystkę: w „Wiadomościach” z trzynastu reporterów zostało pięciu (stanowisko Rady Krajowej Razem, 22 stycznia 2016). Razem od razu nazwało to demontażem mediów publicznych i przypomniało, że problem jest starszy niż jedna ekipa — kolejne rządy traktowały telewizję jak swoją tubę, różniły się tylko tym, jak brutalnie ją przejmowały.

Dlaczego apolityczny zarząd to warunek wstępu

Media publiczne, w których o awansie dziennikarza decyduje lojalność wobec ministra, przestają być publiczne w jakimkolwiek sensie poza nazwą. Tracą wiarygodność, a widz słusznie czyta je jako przekaz partii rządzącej. Razem stawia sprawę ustrojowo: dopóki obsada władz zależy od wyniku wyborów, każda zmiana rządu będzie oznaczać kolejną wymianę prezesów i kolejną falę zwolnień. Trzeba przeciąć samo źródło — sposób powoływania zarządów.

Stąd propozycja partii, by z procesu decyzyjnego wyprowadzić polityków, a wprowadzić do niego ludzi, którzy gwarantują profesjonalizm i mają realny udział w losie stacji.

Co proponuje Razem

Sednem jest zasada: o obsadzie mediów publicznych rozstrzyga środowisko i załoga stacji.

Partia Razem od początku swojego istnienia postuluje wprowadzenie jasnych i uczciwych zasad wyboru zarządów i rad nadzorczych. Chcemy, by w proces decyzyjny zaangażowani byli nie politycy, a gwarantujący profesjonalizm przedstawiciele środowisk artystycznych, naukowych i sami pracownicy mediów.— Partia Razem, stanowisko ws. nowelizacji ustawy o mediach publicznych (Rada Krajowa, 22 stycznia 2016), partiarazem.pl

Z tej zasady partia wyprowadziła w kolejnych stanowiskach trwałe postulaty:

Jawne konkursy i kadencyjność — powrót do przejrzystej procedury obsady, którą nowela z 2016 roku zlikwidowała na rzecz nominacji ministra.
Udział pracowników i środowisk twórczych w obsadzie władz poszczególnych stacji, a także organizacji pozarządowych (stanowisko Rady Krajowej z 15 grudnia 2017).
Statuty redakcyjne wzorem niemieckim, które opisują prawa i obowiązki dziennikarzy oraz ich relacje z wydawcą, żeby chronić niezależność zespołu przed presją z góry (stanowisko z 15 grudnia 2017).

Kto konkretnie dziś powołuje prezesów i jak przenieść tę władzę z powrotem do niezależnych instytucji, rozkładamy w tekście o obsadzie zarządów mediów publicznych. O tym, czemu w ogóle mają służyć wolne od nacisku media, piszemy w tekście o misji mediów publicznych. Wątek odpolitycznienia państwa łączy się z programem czystej polityki, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.