Finansowanie-Kultury | Razem dla Kultury

113 zł na zabytek: jak niesprawiedliwie dzieli się pieniądze na dziedzictwo

Mon, 20 Jul 2026 09:00:00 +0200

Pieniądze publiczne na ochronę zabytków rozkładają się dziś w oderwaniu od tego, gdzie zabytków jest najwięcej i gdzie najbardziej niszczeją — o kwocie przesądza przypadek podziału administracyjnego. Razem chce, żeby o dotacji decydowały merytoryczne kryteria: wartość naukowa, artystyczna i historyczna zabytku oraz jego stan techniczny. Skalę absurdu partia pokazała na liczbach z projektu budżetu państwa na 2017 rok.

Osiemnaście razy więcej za tę samą pracę

Liczby, które przywołujemy poniżej, pochodzą z projektu budżetu na 2017 rok i mają wartość historyczną, ale mechanizm, który obnażają, trwa. W stanowisku z 26 listopada 2016 roku Razem policzył, ile pieniędzy przypada na jeden zabytek u różnych wojewódzkich konserwatorów (Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków, 2016).

Dolnośląski konserwator zabytków dostawał 947 tys. zł rocznie. To brzmi przyzwoicie, dopóki nie zestawić tego z zasobem: Dolny Śląsk to 12% krajowego zasobu zabytków i 8452 zabytki nieruchome. W przeliczeniu wychodziło 113 zł na jeden zabytek. W tym samym czasie w podkarpackiem na jeden zabytek przypadało 2082 zł, czyli osiemnaście razy więcej. Ta sama praca konserwatorska i ten sam typ dziedzictwa, a środki na jeden zabytek różnią się osiemnastokrotnie.

Kraków w osobnej lidze

Do tego dochodzi przywilej wpisany w system. Kraków przez Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa dostawał 30 mln zł rocznie na własne zabytki. Dla porównania: na konkurs dotacyjny Ministerstwa Kultury dla całej reszty kraju szło wtedy 80 mln zł. Jedno miasto brało więc kwotę rzędu ponad jednej trzeciej tego, o co ubiegały się wszystkie pozostałe zabytki w Polsce razem wzięte. Rejestr, który pokazuje, gdzie te zabytki faktycznie są, prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID — rejestr zabytków).

Razem nazwał ten podział skandalicznym i sformułował zasadę alternatywną.

Należy też zadbać, aby podział dotacji na ochronę obiektów zabytkowych w całej Polsce zależał w większym stopniu od ich wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego, a nie od lokalizacji.— Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków (26 listopada 2016), partiarazem.pl

Podział według wartości i stanu zabytku

Postulat jest konkretny. Po pierwsze, dzielić pieniądze według tego, co i w jakim stanie się ratuje, a nie według tego, w którym województwie leży. Po drugie, zlikwidować Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa i przesunąć jego środki do ogólnopolskiej puli, o którą wszystkie zabytki konkurują na tych samych zasadach. Ramy prawne całego systemu wyznacza ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, więc korekta priorytetów mieści się w istniejącym porządku, bez rewolucji instytucjonalnej.

Sens jest ten sam co przy językach regionalnych i dostępie do kultury: dziedzictwo jest wspólne, więc jego ochrona nie może zależeć od tego, czy dane miasto ma silniejszy lobbing. Szersze, europejskie tło ochrony wspólnego dziedzictwa podejmuje serwis Razem dla Europy.

Co proponuje Razem

Podział dotacji według wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego zabytku (stanowisko 2016).
Likwidacja Narodowego Funduszu Ochrony Zabytków Krakowa i przesunięcie środków do puli ogólnopolskiej.
Równe zasady konkursu dla wszystkich zabytków w kraju, niezależnie od województwa.

Źródła i dalsza lektura

Wielki festiwal czy trwała kultura: na co idą publiczne pieniądze

Sat, 18 Jul 2026 09:00:00 +0200

Publiczne pieniądze na kulturę powinny budować trwałe uczestnictwo mieszkańców, a nie fundować jednorazowe wydarzenia o charakterze marketingowym. Takie stanowisko Razem zajmuje od 2016 roku: prestiżowe festiwale niech finansuje budżet na promocję miasta oraz sponsorzy, a środki przeznaczone na kulturę niech idą na edukację kulturalną dzieci i dorosłych oraz na realny udział ludzi w życiu kulturalnym. Diagnoza pochodzi ze stanowiska ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016.

Dwie różne pozycje w budżecie

Wielka impreza i praca u podstaw to dwie różne pozycje w budżecie, choć często płaci się za nie z tej samej puli. Razem rozdziela je wprost: efektowny festiwal służy głównie wizerunkowi miasta, więc jego miejsce jest w wydatkach na promocję.

Największe festiwale, tak jak i inne projekty marketingowe, powinny być finansowane z budżetu na promocję oraz z pieniędzy sponsorów, a nie z publicznych środków na kulturę.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Rzecz nie w tym, żeby festiwali nie było. Chodzi o to, z jakiej kieszeni się je opłaca — gdy wielka impreza zjada dotację na kulturę, tracą na tym biblioteki, domy kultury i zajęcia dla dzieci, które nie mają za sobą działu marketingu.

Na co mają iść pieniądze na kulturę

Drugą stronę tej samej zasady Razem formułuje pozytywnie: publiczne środki na kulturę mają budować kompetencje i nawyk uczestnictwa, czyli coś, co zostaje na dłużej niż chwilowy rozgłos.

Domagamy się kierowania większych środków publicznych na cele związane z edukacją kulturalną dzieci i dorosłych oraz szerokim (…) uczestnictwem mieszkańców we współtworzeniu życia kulturalnego.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Edukacja kulturalna i codzienne uczestnictwo działają wolniej niż weekend z gwiazdami, ale zostają na lata. Efektem jest publiczność, która z czasem sama współtworzy życie kulturalne — bywa na nim częściej niż raz w roku, przy okazji wielkiej imprezy. To jest ten „trwały efekt”, którego jednorazowa impreza z definicji nie daje.

Priorytet, który spina cały hub

Zasada „pieniądze na kulturę, nie na marketing” porządkuje wszystkie pozostałe wątki finansowania. Ma sens dopiero wtedy, gdy tych pieniędzy jest dość i gdy trafiają we właściwe miejsca — tę stronę rozkładamy w tekście o tym, ile Polska wydaje na kulturę.

Co proponuje Razem

Wielkie festiwale i projekty marketingowe finansowane z budżetu na promocję i przez sponsorów (postulat z 2016 roku).
Publiczne pieniądze na kulturę kierowane na edukację kulturalną dzieci i dorosłych.
Nacisk na szerokie uczestnictwo mieszkańców we współtworzeniu życia kulturalnego, czyli na trwały efekt, który zostaje po latach.

Źródła i dalsza lektura

Mieszkańcy decydują o kulturze: budżet obywatelski dla kultury

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem od 2016 roku postuluje obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury: część środków, którymi dysponuje samorząd, byłaby rozdzielana zgodnie z decyzją mieszkańców podjętą w bezpośrednim głosowaniu. To wieloletni postulat partii, sformułowany w stanowisku ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, a nie element deklaracji programowej z 2025 roku. Sens pomysłu jest jednak spójny z późniejszą linią Razem: przybliżyć decyzje o kulturze do ludzi, dla których ma ona być.

Kto dziś decyduje o pieniądzach na kulturę

W większości gmin o podziale środków na kulturę przesądza urząd i rada, a mieszkańcy dowiadują się o efektach po fakcie. Samorząd ma tu duży zakres samodzielności — zadania własne gminy obejmują sprawy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury (ustawa o samorządzie gminnym, art. 7, przez ELI). Ta samodzielność bywa wykorzystywana dobrze albo źle, ale rzadko oddaje głos samym mieszkańcom.

Na czym polega postulat Razem

Budżet obywatelski dla kultury oznacza, że wydzieloną pulę pieniędzy dzielą wprost mieszkańcy, głosując nad zgłoszonymi projektami.

Za właściwe rozwiązanie uważamy wprowadzenie obowiązkowych budżetów obywatelskich dla kultury – część środków samorządowych (…) rozdysponowywanych zgodnie z decyzją mieszkańców (…) w bezpośrednim głosowaniu.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Kluczowe jest słowo „obowiązkowych”. W tym ujęciu partycypacja przestaje zależeć od dobrej woli lokalnych władz i staje się regułą — o części pieniędzy na kulturę decyduje wprost wspólnota mieszkańców, a urząd jest tu wykonawcą jej decyzji.

Głosowanie mieszkańców a reszta układanki

Budżet obywatelski dzieli środki, ale ich nie tworzy ani nie wyrównuje sam z siebie między bogatymi a biednymi gminami. Dlatego uzupełnia się z pozostałymi wątkami huba: z równym dostępem do kultury, który patrzy na bariery po stronie odbiorcy. Oddanie decyzji mieszkańcom to również element szerszej idei jawnej, kontrolowanej władzy publicznej, o której pisze serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury — wieloletni postulat Razem z 2016 roku, w którym wydzieloną część środków samorządowych dzielą wprost mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu.
Partycypacja gwarantowana ustawowo, niezależna od dobrej woli lokalnych władz.

Źródła i dalsza lektura

Jak wyrównać pieniądze na kulturę między metropolią a prowincją

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem chce stworzyć fundusz spójności kultury lokalnej — mechanizm, który kierowałby publiczne pieniądze do instytucji kultury w małych miejscowościach i słabszych samorządach, których własny budżet nie udźwignie żywej oferty. Zapowiedź znalazła się w deklaracji programowej z 2025 roku, w rozdziale o wolności, równości i solidarności, obok obietnicy zwiększenia finansowania takich jednostek i zapewnienia im bazy lokalowej.

Problem: pieniądze na kulturę grawitują do centrum

Finansowanie kultury w Polsce jest silnie zależne od zamożności samorządu. Gmina z dużymi dochodami własnymi utrzyma dom kultury, bibliotekę z bogatym programem i festiwal, a sąsiednia, uboższa, ledwie domknie pensje. Dane o wydatkach jednostek samorządu na kulturę i o kondycji sieci instytucji zbiera Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Skutkiem tej zależności jest kulturalna mapa Polski, na której najwięcej dzieje się tam, gdzie i tak jest bogato.

Rozwiązanie: fundusz, który wyrównuje

„Spójność” w nazwie funduszu odsyła do tej samej logiki, co unijna polityka spójności: przesuwać środki do regionów słabszych, żeby zmniejszać dystans. W kulturze oznacza to strumień pieniędzy adresowany nie do tych, którzy mają już najwięcej, lecz do gmin i instytucji, które bez zewnętrznego wsparcia nie utrzymają żywej oferty. Razem wiąże ten fundusz z dwoma innymi zapowiedziami z programu 2025: podniesieniem finansowania jednostek kultury poza dużymi ośrodkami i zapewnieniem im odpowiedniej bazy lokalowej.

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Granice tego, co domknie sam fundusz

Sam mechanizm finansowy działa dopiero wtedy, gdy odpowiada na realną barierę. Pieniądze z funduszu mają domykać dwie sprawy naraz: utrzymać instytucje tam, gdzie samorząd nie udźwignie ich sam, i dać im warunki, by ludzie faktycznie z kultury korzystali. Diagnozę samego dostępu — kto i dlaczego zostaje z boku — rozkładamy w tekście o równym dostępie do kultury. Kwestię budynków, w których ta kultura ma się dziać, podejmujemy w tekście o domach kultury i bibliotekach.

Co proponuje Razem

Fundusz spójności kultury lokalnej przesuwający środki do słabszych gmin i instytucji (program 2025).
Większe finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych.
Odpowiednia baza lokalowa dla instytucji poza dużymi ośrodkami oraz łatwiejsza współpraca między nimi.

Źródła i dalsza lektura

Ile Polska naprawdę wydaje na kulturę i ile powinna

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polska wydaje na kulturę mniej, niż wynikałoby z jej zamożności, i mniej, niż robią to porównywalne kraje Unii Europejskiej. Razem stawia w tej sprawie prostą tezę: nakłady na kulturę trzeba podnieść do poziomu przyjętego w innych państwach UE. To postulat z długim rodowodem — partia sformułowała go już w styczniu 2016 roku, wskazując, że na kulturę szło wtedy zaledwie 0,94% budżetu centralnego.

Skąd bierze się liczba 0,94%

W stanowisku ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 Razem opisał ówczesny stan finansów kultury i powiązał go z brakiem trwałej polityki kulturalnej państwa.

Kształtowanie polityki kulturalnej powinno obejmować zwiększenie nakładów na kulturę do poziomu finansowania przyjętego w innych krajach UE. W chwili obecnej zaledwie 0,94% polskiego budżetu centralnego przeznaczane jest na te cele.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Warto tę liczbę czytać dokładnie. 0,94% to udział wydatków na kulturę w budżecie centralnym z 2016 roku, a nie udział w PKB i nie stan dzisiejszy. Traktujemy ją jako historyczny punkt odniesienia i miarę tego, jak nisko ustawiono wtedy poprzeczkę — nie jako aktualny wskaźnik.

Ile na kulturę wydaje Unia

Porównanie z resztą Europy prowadzi Eurostat, który zbiera wydatki publiczne według funkcji (klasyfikacja COFOG). W 2023 roku państwa Unii przeznaczały na dział „rekreacja, kultura i religia” średnio 1,2% PKB, z czego na same usługi kulturalne około 0,5% PKB (Eurostat — Government expenditure on recreation, culture and religion, dane 2023). Ten dział miesza kulturę ze sportem, rekreacją, mediami publicznymi i wydatkami na związki wyznaniowe, więc nie jest czystym miernikiem samej kultury, ale pokazuje skalę, do której Razem chce Polskę zbliżyć.

Szczegółowe dane o polskich wydatkach na kulturę — w podziale na budżet państwa i samorządy, na instytucje i formy uczestnictwa — publikuje cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Wyłania się z nich obraz sektora, który dużą część ciężaru dźwiga na barkach samorządów, przy niestabilnym finansowaniu z centrum.

Nakłady jako rama dla całej reszty

Więcej pieniędzy samo z siebie nie wyrówna dostępu do kultury ani nie naprawi umów śmieciowych w instytucjach. Wysokość nakładów wyznacza jednak ramę, w której cała reszta jest w ogóle możliwa. Dlatego program Razem łączy podniesienie finansowania z konkretnym narzędziem podziału tych środków, czyli funduszem spójności kultury lokalnej, który ma kierować pieniądze tam, gdzie kultury jest najmniej.

Skala wydatków na kulturę to również pytanie o priorytety całego budżetu i o to, na co państwo stać, gdy uszczelni dochody. Tę stronę równania rozkłada serwis Razem dla gospodarki.

Co proponuje Razem

Podniesienie nakładów na kulturę do poziomu innych krajów UE — postulat obecny w stanowiskach Razem od 2016 roku.
Czytelny punkt odniesienia: dział „rekreacja, kultura i religia” to średnio 1,2% PKB w UE (Eurostat, 2023), z czego usługi kulturalne to około 0,5% PKB.
Stabilne, przewidywalne finansowanie, spięte z funduszem spójności kultury lokalnej i większym wsparciem instytucji w mniejszych miejscowościach.