Prawa-Tworcow | Razem dla Kultury

AI bez zgody? Razem chce zakazać trenowania na wizerunku i danych

Sat, 18 Jul 2026 09:00:00 +0200

Modele sztucznej inteligencji uczą się na ogromnych zbiorach zdjęć twarzy, nagrań głosu i danych osobowych, które zebrano bez pytania kogokolwiek o zgodę. Razem chce postawić temu wyraźną granicę: w programie z 2025 roku zapowiada prawo do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi oraz zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody. Do tego dochodzi obowiązek ujawniania, jak działają algorytmy dużych platform społecznościowych. Postulat dotyczy prywatności i władzy nad własnymi danymi — porządkuje kwestię wizerunku, nie zaś praw autorskich do utworów.

O co dokładnie chodzi w postulacie

Punkt wyjścia jest prywatnościowy: twarz, głos i dane osobowe człowieka należą do niego samego — firma nie nabywa do nich prawa przez to, że potrafi je zescrapować z internetu. Razem ujmuje to w rozdziale o wolności, równości i solidarności jednym zdaniem-zasadą i dwoma konkretami — zakazem trenowania AI bez zgody oraz jawnością algorytmów:

Prywatność to nie towar na sprzedaż: zapewnimy Polakom prawo do kontroli nad swoim wizerunkiem i swoimi danymi. Wprowadzimy zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody. (…) Wprowadzimy obowiązek ujawniania zasad działania algorytmów dużych platform społecznościowych.— Partia Razem, deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 11, partiarazem.pl

Warto to czytać dosłownie. Postulat dotyczy wizerunku i danych osób — twarzy, głosu, informacji, które pozwalają kogoś zidentyfikować. Chroni więc każdego, kogo zdjęcie czy nagranie trafiło do zbioru treningowego, w tym twórców jako ludzi, których wizerunek i głos są narzędziem pracy. Wymóg „wyraźnej zgody” odwraca domyślną logikę branży AI: dziś platformy biorą wszystko, dopóki ktoś się nie sprzeciwi; w modelu Razem po czyjś wizerunek nie wolno sięgać, dopóki człowiek świadomie się nie zgodzi.

Jawność algorytmów jako druga noga

Sam zakaz trenowania bez zgody byłby trudny do wyegzekwowania, gdyby dalej nie wiadomo było, co platformy robią z danymi i jak podejmują decyzje. Dlatego Razem dokłada obowiązek ujawniania zasad działania algorytmów dużych platform społecznościowych. Chodzi o to, żeby dało się sprawdzić, na jakiej podstawie system pokazuje, ukrywa albo przetwarza treści i dane — i żeby kontrola nad wizerunkiem miała realne narzędzia egzekucji, wykraczające poza samą deklarację.

Kontekst europejski i sąsiednie fronty

Polski postulat nie powstaje w próżni. Unia Europejska przyjęła rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act), które ustanawia ramy nadzoru nad systemami AI według poziomu ryzyka i obowiązki przejrzystości (Komisja Europejska — AI Act). Zapowiedź Razem wpisuje się w ten kierunek i idzie dalej w warstwie ochrony wizerunku i danych. Europejski wymiar tej regulacji opisujemy szerzej w serwisie Razem dla Europy.

Prawo do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi to zarazem część szerszej walki o prywatność i podmiotowość obywateli wobec wielkich platform, o czym piszemy w serwisie Razem dla równości. W obu miejscach chodzi o to samo: żeby cyfrowe technologie działały na rzecz ludzi i przestały traktować ich twarze i dane jako darmowy surowiec do trenowania modeli.

Źródła i dalsza lektura

Twórca bez emerytury i ubezpieczenia zdrowotnego: dziura w systemie

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Obok pytania o składki emerytalne jest druga, mniej widoczna luka w sytuacji twórców: prawo do ubezpieczenia zdrowotnego i do gwarantowanych świadczeń socjalnych. Kto pracuje nieregularnie, na dziełach i honorariach, bywa latami bez tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, a więc bez pewności, że wizyta u lekarza czy leczenie będą opłacone. Razem wskazuje ten problem konsekwentnie od 2017 roku, a w programie z 2025 ujmuje go zbiorczo — jako część objęcia twórców ubezpieczeniami społecznymi i powszechnego dostępu do ochrony zdrowia.

Druga luka: ubezpieczenie zdrowotne

Debata o twórcach zwykle skupia się na emeryturze, ale samo prawo do świadczenia to jeszcze nie wszystko. Emerytura odpowiada na pytanie „z czego żyć na starość”; ubezpieczenie zdrowotne — na pytanie „kto zapłaci za leczenie tu i teraz”. W obu miejscach nieregularny model pracy artystycznej tworzy dziurę: przerwy w opłacaniu składek oznaczają i krótszy staż emerytalny, i okresy bez tytułu do świadczeń zdrowotnych. Zasady podlegania obu ubezpieczeniom oraz skutki przerw opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).

Razem nazwał ten podwójny problem już w 2017 roku, przy okazji sporu o podatkową ulgę autorską. Partia zaznaczyła wtedy, że kwestia twórców nie kończy się na podatkach, bo w tle zostają nietknięte prawa emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne tej grupy (stanowisko ws. kosztów przychodu artystek, 2017). To była zapowiedź myślenia, które wróciło mocniej trzy lata później.

Świadczenia socjalne i zdrowie: stanowisko z 2020

Najpełniej Razem sformułował ten postulat w stanowisku o pomocy dla ludzi kultury z końca 2020 roku, gdy pandemia obnażyła, jak bezbronni wobec kryzysu są twórcy bez zabezpieczenia:

[Trzeba] powrócić do dyskusji o gwarantowanych świadczeniach socjalnych oraz ubezpieczeniu zdrowotnym dla twórczyń i twórców.— Partia Razem, Pomoc dla ludzi kultury (stanowisko Rady Krajowej, 23 grudnia 2020), partiarazem.pl

Chodzi o to, żeby twórca nie wypadał z systemu ochrony zdrowia tylko dlatego, że w danym miesiącu nie miał zlecenia, i żeby istniała gwarantowana warstwa wsparcia socjalnego w okresach bez przychodu. Skalę zatrudnienia i nieregularności w sektorze, która stoi za tym postulatem, dokumentuje cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura).

Jak to domyka program 2025

Starsze stanowiska pokazują, skąd wzięła się diagnoza; program z 2025 roku scala ją w jeden postulat. Deklaracja programowa zapowiada uregulowanie statusu zawodowego artystów i objęcie ich systemem ubezpieczeń społecznych — a więc także tą częścią, która dotyczy zdrowia i zabezpieczenia na starość (deklaracja 2025, „Państwo po stronie pracujących”, pkt 11). Dochodzi do tego szersza linia Razem na rzecz powszechnego, uniwersalnego dostępu do ochrony zdrowia, w której ubezpieczenie twórcy jest szczególnym przypadkiem zasady ogólnej, a nie osobnym przywilejem.

Ten tekst rozkłada wąski wycinek sprawy — emerytury i zdrowie. Całość programowego podejścia Razem do zawodu artysty opisujemy w tekście o statusie zawodowym artysty i ubezpieczeniach.

Źródła i dalsza lektura

Umowa o dzieło w kulturze, czyli praca bez emerytury

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Umowa o dzieło to w polskim systemie forma, od której zleceniodawca nie odprowadza składek na ubezpieczenia społeczne. Dla sektora kultury, gdzie pracuje się często właśnie „na dzieło” — od premiery do premiery, od festiwalu do festiwalu — oznacza to lata pracy, które nie liczą się do emerytury i nie dają prawa do zasiłku chorobowego ani ubezpieczenia zdrowotnego z tego tytułu. Razem chce dwóch rzeczy naraz: wychodzenia z impasu umów śmieciowych ku umowom o pracę tam, gdzie praca ma charakter etatowy, a tam, gdzie umowa o dzieło zostaje — jej ozusowania, żeby przestała być luką w systemie.

Dzieło, które zastępuje etat

Umowa o dzieło z założenia miała obejmować jednorazowe, konkretne rezultaty. W praktyce w kulturze zamienia się w stały sposób zatrudniania: kolejne „dzieła” składają się na ciągłą pracę, tyle że bez żadnego z zabezpieczeń, które daje etat. Zasady oskładkowania poszczególnych umów i ich skutki dla przyszłych świadczeń opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), a skalę zatrudnienia w sektorze — cykliczne opracowania Głównego Urzędu Statystycznego (GUS — Kultura).

Cena tej luki jest odroczona, ale realna: pracownica kultury przez lata utrzymująca się z umów o dzieło może dobić do wieku emerytalnego z krótkim stażem składkowym albo bez prawa do świadczenia, mimo że przepracowała dekady. W razie choroby zostaje sama, bo z dzieła nie płynie zasiłek. Tak od lat rozliczano znaczną część pracy przy kulturze — na skalę daleką od marginesu.

Stanowisko Razem: etat i oskładkowane dzieło

Diagnozę i kierunek Razem sformułował najostrzej przy okazji kryzysu pandemicznego, gdy rządowe programy pomocowe pomijały ludzi pracujących w kulturze bez etatu. Partia postawiła sprawę wprost: docelowo trzeba wychodzić ze śmieciówek ku umowom o pracę, a umowy o dzieło oskładkować. Rada Krajowa ujęła to w 2020 roku zwięźle: „Myśląc o pracownikach i pracownicach kultury, [należy] ozusować umowy o dzieło” (Pomoc dla ludzi kultury, 2020).

Kolejność jest tu istotna. Pierwszym wyborem Razem jest etat: dochodzenie do umowy o pracę i wynikającego z niej bezpieczeństwa zatrudnienia oraz stabilnych dochodów tam, gdzie praca ma charakter ciągły. Ozusowanie umów o dzieło jest dopełnieniem, a nie substytutem etatu — domyka lukę w tych sytuacjach, w których praca faktycznie ma postać pojedynczych zleceń. W tym samym stanowisku partia dopisała, że trzeba wrócić do dyskusji o gwarantowanych świadczeniach socjalnych i ubezpieczeniu zdrowotnym dla twórczyń i twórców, bo składki emerytalne to jeszcze nie całe zabezpieczenie.

Część większej walki o rynek pracy

Ozusowanie dzieła w kulturze to fragment szerszej linii Razem wobec śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia w całej gospodarce, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. W samej kulturze łączy się z dwoma sąsiednimi wątkami: walką o umowy o pracę w instytucjach kultury oraz z programowym uregulowaniem statusu zawodowego artysty i objęciem go ubezpieczeniami. Wszystkie trzy prowadzą do tego samego: żeby praca przy kulturze liczyła się do emerytury i dawała ochronę na czarną godzinę.

Źródła i dalsza lektura

50% kosztów autorskich: komu naprawdę służy ulga dla twórców

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Autorska ulga podatkowa pozwala twórcom odliczyć 50% kosztów uzyskania przychodu od honorariów za utwory, co obniża podatek dochodowy od tej części zarobków (ustawa o PIT, art. 22 — przez ELI). Brzmi jak przywilej dla artystów i po części nim jest, ale Razem zwraca uwagę na drugą stronę tego mechanizmu: z tej samej ulgi korzystają korporacje, które na papierze zamieniają całe zespoły w „twórców”, żeby zbić podatek. Dlatego partia była przeciw prostemu podnoszeniu limitu ulgi i opowiada się za rozmową o modelu, który chroni realnych twórców, a nie ich imitacje w rozliczeniach.

Jak działa ulga i gdzie jest haczyk

Mechanizm sam w sobie jest prosty. Kto tworzy utwór w rozumieniu prawa autorskiego i przenosi do niego prawa, może rozliczyć połowę przychodu z tego tytułu jako koszt, więc podatek płaci od mniejszej podstawy. Ustawa ogranicza to jednak rocznym limitem odliczenia i domyka katalogiem działalności uprawnionych do ulgi (art. 22 ustawy o PIT). Sens był społeczny: uznać, że w pracy twórczej realne „koszty” — lata nauki, warsztat, nieregularność dochodu — trudno rozliczać fakturami jak w firmie.

Problem zaczyna się tam, gdzie po ulgę sięgają dobrze opłacani specjaliści, których pracę da się podciągnąć pod „utwór”. Fragmenty pensji w działach IT, marketingu czy projektowych bywają księgowane jako honorarium autorskie, żeby zbić efektywną stawkę podatku. Im wyżej podnosi się limit ulgi, tym bardziej opłaca się taka optymalizacja — i tym więcej korzystają na niej firmy zatrudniające dobrze zarabiających, a nie twórca żyjący z nieregularnych honorariów.

Stanowisko Razem: kogo ulga ma chronić

Właśnie dlatego Razem był przeciw automatycznemu podnoszeniu limitu 50% kosztów. Partia argumentowała, że wyższy limit najhojniej wynagradza „cwanych managerów” upychających całe działy w kategorii twórców, podczas gdy artysta, dla którego ulga jest realnym wsparciem, zyskuje najmniej. Razem odsuwa spór o wysokość limitu na później i chce zacząć od rozmowy ze środowiskiem o tym, jak w ogóle powinno wyglądać opodatkowanie pracy twórczej:

Razem opowiada się za rozpoczęciem dialogu w sprawie uregulowania kwestii opodatkowania dochodów osiąganych przez środowiska twórcze. Metoda uregulowania sytuacji tej grupy powinna być przygotowana z uwzględnieniem opinii przedstawicielek i przedstawicieli środowiska twórców (…).— Partia Razem, stanowisko ws. kosztów przychodu artystek (16 listopada 2017), partiarazem.pl

W tej samej wypowiedzi Razem podpowiadał kierunki rozwiązań lepiej dopasowanych do specyfiki pracy artystycznej niż licytowanie limitu: rozłożenie nierównego dochodu na kilka lat podatkowych albo prostsze rozliczanie rzeczywistych kosztów — dzisiejszy ryczałt równie dobrze służy optymalizacji korporacyjnej. To samo stanowisko wskazywało zresztą, że obok podatków trzeba domknąć prawa emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne twórców — wątek, który dziś wraca w programie 2025.

Poza podatkami: status i zabezpieczenie

Ulga autorska dotyka tylko jednej warstwy sytuacji twórców — rozliczenia z fiskusem. Znacznie głębszy problem to brak stabilnego statusu zawodowego i zabezpieczenia socjalnego, który Razem chce rozwiązać przez uregulowanie zawodu artysty i objęcie twórców ubezpieczeniami. Rozwijamy to w tekście o statusie zawodowym artysty. Podatki i składki są tu dwiema stronami tej samej sprawy: jak sprawić, żeby z pracy twórczej dało się godnie żyć i bezpiecznie się zestarzeć.

Źródła i dalsza lektura

Dlaczego twórca bez etatu zostaje bez ubezpieczenia

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Praca artysty bywa nieregularna z natury: miesiąc pełen zleceń potrafi sąsiadować z miesiącem bez jednego przychodu. Polski system zabezpieczenia społecznego tego rytmu nie przewiduje, więc wielu twórców pracuje latami bez odprowadzanych składek, bez okresów liczących się do emerytury i bez pewności, że w razie choroby cokolwiek im przysługuje. Razem chce to uporządkować: w deklaracji programowej z 2025 roku partia zapowiada uregulowanie statusu zawodowego osób profesjonalnie zajmujących się sztuką i objęcie ich systemem ubezpieczeń społecznych.

Status artysty poza kategoriami systemu

Zawód artysty nie mieści się w kategoriach, wokół których zbudowano polski system: nie jest zwykłym etatem, nie jest też typową działalnością gospodarczą z równym, comiesięcznym przychodem. Aktorka gra kilka spektakli w sezonie, a kompozytor między jednym honorarium a drugim potrafi czekać miesiącami. Dochód skacze, a składki i uprawnienia socjalne w polskim modelu zakładają stabilność, której w tej pracy zwyczajnie nie ma.

Skutek jest policzalny w ludzkich biografiach: przerwy w ubezpieczeniu, luki w stażu, brak prawa do zasiłku chorobowego, a na końcu głodowa emerytura albo jej brak. Dane o zatrudnieniu i formach pracy w sektorze kultury zbiera cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura), a zasady podlegania ubezpieczeniom i ich skutki dla świadczeń opisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).

Co konkretnie zapowiada Razem

Postulat w programie 2025 jest krótki i jednoznaczny, wpisany w rozdział o państwie po stronie pracujących:

Uregulujemy kwestię statusu zawodowego osób profesjonalnie zajmujących się działalnością artystyczną i obejmiemy je systemem ubezpieczeń społecznych.— Partia Razem, deklaracja programowa 2025, rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, pkt 11, partiarazem.pl

Sednem jest uznanie, że sztuka uprawiana profesjonalnie to praca zawodowa, a nie hobby robione po godzinach. Z tego uznania wynika obowiązek państwa: włączyć twórców do systemu ubezpieczeń tak, żeby okresy pracy artystycznej liczyły się do emerytury i dawały ochronę na wypadek choroby, na zasadach dopasowanych do nierównego rytmu tej pracy.

Kierunek nie jest w polskiej debacie nowy. Od kilku lat w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego przygotowywano projekt ustawy o artyście zawodowym, który miał uregulować, kto może korzystać ze statusu artysty i jak wyglądałoby dopłacanie do jego składek w chudszych okresach (MKiDN). Razem dokłada do tej dyskusji wyraźny mandat polityczny: status zawodowy i ubezpieczenia społeczne jako twarde zobowiązanie programowe.

Dwie osobne sprawy: etat i status twórcy

Ubezpieczenie twórców pracujących na własny rachunek to inna sprawa niż zatrudnienie zespołów w instytucjach. Tam, gdzie kulturę tworzy się etatowo — w teatrach, muzeach, filharmoniach — Razem walczy o zastąpienie śmieciówek umowami o pracę. Rozwijamy to w tekście o umowach o pracę w kulturze. Dla artystów działających poza etatem kluczowe jest ozusowanie umów o dzieło i domknięcie luki w prawach emerytalnych oraz zdrowotnych, o czym piszemy w tekście o emeryturach i zdrowiu twórców.

Cały ten wątek jest częścią szerszego programu Razem wobec rynku pracy — likwidacji śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. W tym programie kultura ma podlegać tym samym regułom rynku pracy co reszta gospodarki, bez taryfy ulgowej tłumaczonej „powołaniem”.