Mieszkańcy decydują o kulturze: budżet obywatelski dla kultury

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem od 2016 roku postuluje obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury: część środków, którymi dysponuje samorząd, byłaby rozdzielana zgodnie z decyzją mieszkańców podjętą w bezpośrednim głosowaniu. To wieloletni postulat partii, sformułowany w stanowisku ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, a nie element deklaracji programowej z 2025 roku. Sens pomysłu jest jednak spójny z późniejszą linią Razem: przybliżyć decyzje o kulturze do ludzi, dla których ma ona być.

Kto dziś decyduje o pieniądzach na kulturę

W większości gmin o podziale środków na kulturę przesądza urząd i rada, a mieszkańcy dowiadują się o efektach po fakcie. Samorząd ma tu duży zakres samodzielności — zadania własne gminy obejmują sprawy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury (ustawa o samorządzie gminnym, art. 7, przez ELI). Ta samodzielność bywa wykorzystywana dobrze albo źle, ale rzadko oddaje głos samym mieszkańcom.

Na czym polega postulat Razem

Budżet obywatelski dla kultury oznacza, że wydzieloną pulę pieniędzy dzielą wprost mieszkańcy, głosując nad zgłoszonymi projektami.

Za właściwe rozwiązanie uważamy wprowadzenie obowiązkowych budżetów obywatelskich dla kultury – część środków samorządowych (…) rozdysponowywanych zgodnie z decyzją mieszkańców (…) w bezpośrednim głosowaniu.— Partia Razem, stanowisko ws. ESK Wrocław 2016 (24 stycznia 2016), partiarazem.pl

Kluczowe jest słowo „obowiązkowych”. W tym ujęciu partycypacja przestaje zależeć od dobrej woli lokalnych władz i staje się regułą — o części pieniędzy na kulturę decyduje wprost wspólnota mieszkańców, a urząd jest tu wykonawcą jej decyzji.

Głosowanie mieszkańców a reszta układanki

Budżet obywatelski dzieli środki, ale ich nie tworzy ani nie wyrównuje sam z siebie między bogatymi a biednymi gminami. Dlatego uzupełnia się z pozostałymi wątkami huba: z równym dostępem do kultury, który patrzy na bariery po stronie odbiorcy. Oddanie decyzji mieszkańcom to również element szerszej idei jawnej, kontrolowanej władzy publicznej, o której pisze serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Obowiązkowe budżety obywatelskie dla kultury — wieloletni postulat Razem z 2016 roku, w którym wydzieloną część środków samorządowych dzielą wprost mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu.
Partycypacja gwarantowana ustawowo, niezależna od dobrej woli lokalnych władz.

Źródła i dalsza lektura

Jak wyrównać pieniądze na kulturę między metropolią a prowincją

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Razem chce stworzyć fundusz spójności kultury lokalnej — mechanizm, który kierowałby publiczne pieniądze do instytucji kultury w małych miejscowościach i słabszych samorządach, których własny budżet nie udźwignie żywej oferty. Zapowiedź znalazła się w deklaracji programowej z 2025 roku, w rozdziale o wolności, równości i solidarności, obok obietnicy zwiększenia finansowania takich jednostek i zapewnienia im bazy lokalowej.

Problem: pieniądze na kulturę grawitują do centrum

Finansowanie kultury w Polsce jest silnie zależne od zamożności samorządu. Gmina z dużymi dochodami własnymi utrzyma dom kultury, bibliotekę z bogatym programem i festiwal, a sąsiednia, uboższa, ledwie domknie pensje. Dane o wydatkach jednostek samorządu na kulturę i o kondycji sieci instytucji zbiera Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Skutkiem tej zależności jest kulturalna mapa Polski, na której najwięcej dzieje się tam, gdzie i tak jest bogato.

Rozwiązanie: fundusz, który wyrównuje

„Spójność” w nazwie funduszu odsyła do tej samej logiki, co unijna polityka spójności: przesuwać środki do regionów słabszych, żeby zmniejszać dystans. W kulturze oznacza to strumień pieniędzy adresowany nie do tych, którzy mają już najwięcej, lecz do gmin i instytucji, które bez zewnętrznego wsparcia nie utrzymają żywej oferty. Razem wiąże ten fundusz z dwoma innymi zapowiedziami z programu 2025: podniesieniem finansowania jednostek kultury poza dużymi ośrodkami i zapewnieniem im odpowiedniej bazy lokalowej.

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Granice tego, co domknie sam fundusz

Sam mechanizm finansowy działa dopiero wtedy, gdy odpowiada na realną barierę. Pieniądze z funduszu mają domykać dwie sprawy naraz: utrzymać instytucje tam, gdzie samorząd nie udźwignie ich sam, i dać im warunki, by ludzie faktycznie z kultury korzystali. Diagnozę samego dostępu — kto i dlaczego zostaje z boku — rozkładamy w tekście o równym dostępie do kultury. Kwestię budynków, w których ta kultura ma się dziać, podejmujemy w tekście o domach kultury i bibliotekach.

Co proponuje Razem

Fundusz spójności kultury lokalnej przesuwający środki do słabszych gmin i instytucji (program 2025).
Większe finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych.
Odpowiednia baza lokalowa dla instytucji poza dużymi ośrodkami oraz łatwiejsza współpraca między nimi.

Samorzad | Razem dla Kultury

Mieszkańcy decydują o kulturze: budżet obywatelski dla kultury

Kto dziś decyduje o pieniądzach na kulturę

Na czym polega postulat Razem

Głosowanie mieszkańców a reszta układanki

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Jak wyrównać pieniądze na kulturę między metropolią a prowincją

Problem: pieniądze na kulturę grawitują do centrum

Rozwiązanie: fundusz, który wyrównuje

Granice tego, co domknie sam fundusz

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura