Instytucje kultury | Razem dla Kultury

Kto rozstrzyga, co wolno pokazać: wolność artystyczna i cenzura

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wolność sztuki nie kończy się na deklaracjach; sprawdza się wtedy, gdy dzieło jest niewygodne dla władzy. Razem traktuje kulturę jako dobro wspólne, a nie oręż w bieżącej walce politycznej, i sprzeciwia się cenzurze oraz naciskom na twórców i instytucje. Odwołuje się przy tym wprost do art. 73 Konstytucji, który zapewnia wolność twórczości artystycznej i korzystania z dóbr kultury (Konstytucja RP przez ELI).

Jak wygląda nacisk w praktyce

Partia opisała cały ciąg politycznych interwencji w kulturę: odmowę dotacji dla galerii i muzeów sztuki współczesnej, nieprzedłużanie umów niewygodnym dyrektorom, groźby odebrania dofinansowania teatrom za konkretne spektakle czy próby wstrzymywania publikacji (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólnym mianownikiem było podporządkowanie finansowania i obsady instytucji chwilowym gustom partii rządzącej. Razem nazwało to antydemokratyczną próbą tłumienia wolności twórczej i praktyką typową dla reżimów autorytarnych.

Nie chodzi tu o obronę „sztuki dla sztuki” — rzecz w roli, jaką kultura pełni w demokracji: bardzo często bodźcem do powstania najwybitniejszych dzieł była niezgoda na istniejący porządek. Sztuka, która nie może być krytyczna, przestaje pełnić swoją funkcję.

Dwa fronty niezależnej kultury

Razem ujmuje kulturę w kategoriach dobra wspólnego, co oznacza dwa fronty naraz. Z jednej strony partia odrzuca logikę partyjnych interesów, w której instytucja jest własnością rządzących. Z drugiej odrzuca też logikę czystego rynku, w której o wartości dzieła decyduje wyłącznie sprzedaż. Myśląc o kulturze, trzeba wyjść poza jedno i drugie. Ta sama zasada napędza postulat odpartyjnienia instytucji kultury: niezależny dyrektor, wyłoniony w jawnym konkursie, jest warunkiem wolności artystycznej, bo nie musi oglądać się na polityczną koniunkturę.

Co proponuje Razem

Partia formułuje to jako zasadę ustrojową:

Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej. Kultura nie może być sprowadzana do roli oręża w bieżącej walce politycznej. (…) Pamiętajmy, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki!— Partia Razem, stanowisko ws. działań MKiDN „Dobra zmiana — szkody w kulturze” (Rada Krajowa, 7 października 2016), partiarazem.pl

Wolność ekspresji artystycznej jako gwarancja konstytucyjna, której minister nie może cofnąć swoją decyzją.
Kultura jako dobro wspólne, finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa dyktatowi rynku ani władzy.
Niezależność instytucji od ideologii i gustów partii rządzących, egzekwowana przez jawne konkursy i kadencyjność.

Ochrona wolności słowa i ekspresji łączy się z szerszym programem praw obywatelskich, który opisuje serwis Razem dla równości.

Źródła i dalsza lektura

Dom kultury i biblioteka w zasięgu ręki: czego brakuje polskiej infrastrukturze kultury

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Uczestnictwo w kulturze zaczyna się od czegoś prozaicznego: od budynku. Od biblioteki, która jest czynna i ogrzana, od sali w domu kultury, w której można zrobić próbę albo warsztat, od miejsca, do którego da się dojść. Tam, gdzie tej infrastruktury brakuje, kultura staje się przywilejem większych miast. Razem odpowiada na to wprost w programie 2025: zapowiada zapewnienie jednostkom kultury odpowiedniej bazy lokalowej i ułatwienie współpracy między instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem małych miejscowości.

Nierówność zaczyna się od mapy

Sieć bibliotek i domów kultury jest w Polsce rozłożona nierówno, a w mniejszych gminach od lat kurczy się i niedoinwestowuje. Dane o liczbie i kondycji bibliotek publicznych, domów i ośrodków kultury oraz o uczestnictwie w kulturze zbiera cyklicznie Główny Urząd Statystyczny (GUS — Kultura). Wynika z nich obraz znany każdemu, kto mieszka poza metropolią: im mniejsza miejscowość, tym trudniej o żywą instytucję kultury w rozsądnej odległości.

Program Razem wiąże to z szerszą diagnozą. W rozdziale o wolności, równości i solidarności partia zapowiada zwiększenie finansowania jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych oraz zapewnienie im bazy lokalowej (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5). Chodzi o to, by dom kultury czy biblioteka były realnie działającym miejscem, z programem, zbiorami i ludźmi.

Baza lokalowa jako warunek konieczny

Baza lokalowa jest warunkiem, nie celem. Sama sala nie stworzy programu, ale bez niej nie ma gdzie prowadzić zajęć, przechowywać zbiorów ani zapraszać ludzi. Dlatego Razem łączy inwestycję w budynki z ułatwieniem współpracy między instytucjami: mniejsze placówki, dzieląc się zasobami i doświadczeniem, mogą robić więcej, niż każda z osobna. To odróżnia ten postulat od kwestii pieniędzy na działalność, którą rozkładamy w tekście o funduszu spójności kultury lokalnej, oraz od diagnozy samego dostępu, którą podejmujemy w tekście o równym dostępie do kultury.

Co proponuje Razem

Zapewnimy równy dostęp do kultury dla wszystkich. Zwiększymy finansowanie jednostek kultury w małych miejscowościach i jednostkach samorządowych. Zapewnimy im odpowiednią bazę lokalową. Ułatwimy współpracę między instytucjami kultury oraz stworzymy fundusz spójności kultury lokalnej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 5, partiarazem.pl

Baza lokalowa dla instytucji kultury, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach.
Łatwiejsza współpraca między placówkami, które dzielą się zasobami, sprzętem i doświadczeniem.
Większe finansowanie jednostek kultury poza dużymi ośrodkami, spięte z funduszem spójności kultury lokalnej.

Dobra infrastruktura kultury łączy się też z transportem, który do niej dowozi. O regularnych połączeniach do każdej gminy pisze serwis Razem dla transportu.

Źródła i dalsza lektura

Jak wybrać szefa narodowej sceny: mechanika jawnego konkursu

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy Razem mówi o odpartyjnieniu instytucji kultury, nie zostawia tego na poziomie postulatu. Partia wskazuje konkretny mechanizm: dyrektora muzeum, teatru czy filharmonii ma wyłaniać jawna komisja złożona z ludzi sektora kultury, według kryteriów ogłoszonych wcześniej, a jej rozstrzygnięcie ma być wiążące dla władz publicznych. To odpowiedź na pytanie „jak”, uzupełniająca zasadę „dlaczego”, którą rozkładamy w tekście o odpartyjnieniu instytucji kultury.

Gdzie dziś pęka procedura

Dzisiejszy tryb konkursowy zostawia zbyt wiele miejsca na decyzję polityczną. Głos ministerialnych przedstawicieli w komisji potrafi przeważyć nad opinią środowiska i pracowników, a same prace komisji bywają niejawne. W konkursie na dyrektora Narodowego Starego Teatru w Krakowie to głosy reprezentantów ministerstwa przesądziły wynik, wbrew stanowisku związkowców reprezentujących zespół (stanowisko Rady Krajowej, 24 maja 2017). Ramy prawne konkursów na stanowiska dyrektorskie w instytucjach kultury wyznacza ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst przez ELI), ale to, jak realnie działa komisja, decyduje o wszystkim.

Cztery elementy uczciwego naboru

Z oficjalnych stanowisk Razem da się złożyć spójną procedurę:

Kryteria ogłoszone z góry. Komisja pracuje w oparciu o wcześniej opracowane kryteria. Kandydaci wiedzą, według jakiej miary będą oceniani.
Komisja z ludzi kultury. W składzie zasiadają osoby aktywnie działające w sektorze, a nie „zausznicy aktualnych władz” (stanowisko z 2016 roku).
Jawność i wiążąca decyzja. Prace komisji są jawne, a jej rozstrzygnięcie wiążące dla odpowiednich władz publicznych. Przy instytucjach wojewódzkich i narodowych dochodzą konsultacje z pracownikami oraz szersza, publiczna debata.
Kadencyjność. Stanowiska są kadencyjne, żeby instytucje pozostawały otwarte na nowe nurty i projekty, a jednocześnie żeby dyrektor miał realny mandat do prowadzenia placówki bez lęku o polityczną dymisję.

Dlaczego jawność chroni jakość

Jawna procedura nie jest celem samym w sobie. Chodzi o to, by wyłoniony dyrektor miał demokratyczny mandat, na podstawie którego można rozwijać instytucję, wprowadzać nowe rozwiązania i podejmować ryzyko artystyczne. Ustawiane konkursy i niejasne procedury osłabiają ten mandat i uderzają w wiarygodność samej placówki, w atmosferę pracy i w relację z publicznością.

Co proponuje Razem

Uważamy, że należy zapewnić pełną przejrzystość konkursów na stanowiska kierownicze czy dyrektorskie. Prace komisji konkursowych powinny być jawne, a w przypadku dyrektorów i dyrektorek instytucji wojewódzkich czy narodowych – uzupełnione o konsultacje z pracownikami i pracowniczkami oraz szerszą, publiczną debatę.— Partia Razem, stanowisko ws. Teatru Starego i upartyjnienia kultury (Rada Krajowa, 24 maja 2017), partiarazem.pl

Jawne prace komisji z wcześniej ustalonymi kryteriami.
Skład z ludzi sektora kultury, z wiążącą dla władz decyzją.
Konsultacje z pracownikami i publiczna debata przy instytucjach wojewódzkich i narodowych.
Kadencyjność i samodzielność wyłonionego dyrektora.

Uczciwa procedura naboru to część szerszego programu jawności i odpolitycznienia państwa, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.

Źródła i dalsza lektura

Kultura na śmieciówkach: kto pracuje bez etatu w teatrach i muzeach

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Na spektakl teatralny, wystawę czy premierę filmu składa się praca dziesiątek osób, których nazwisk nie widać na afiszu: krawcowych, oświetleniowców, inspicjentek, scenografek, pracownic technicznych. Wiele z nich pracuje bez umowy o pracę, na zleceniach i umowach o dzieło, bez pewności zatrudnienia i bez zabezpieczenia socjalnego. Razem chce to zmienić: partia postuluje obowiązkowe umowy o pracę w publicznych domach kultury, muzeach, galeriach, filharmoniach, teatrach i bibliotekach, dla całego zespołu, nie tylko dla twórców z pierwszych stron.

Kto naprawdę tworzy kulturę

Partia nazwała ten problem po imieniu przy okazji kryzysu pandemicznego, gdy rządowe programy pomocowe pomijały tych, których praca nie polega na bezpośrednim wytwarzaniu dzieła. To dla nich w programach ministerialnych nie znaleziono miejsca, mimo że bez pracownic technicznych, inspicjentek, krawcowych czy oświetleniowców premiery po prostu by się nie odbyły (stanowisko Rady Krajowej, 23 grudnia 2020). Razem opisało wtedy kulturę budowaną na umowach śmieciowych jako konstrukcję o chwiejnych fundamentach, która przy pierwszym wstrząsie zostawia ludzi bez środków do życia.

Skala zatrudnienia poza etatem w sektorze kultury jest realnym, policzalnym problemem rynku pracy. Dane o formach zatrudnienia w działalności związanej z kulturą, rozrywką i rekreacją zbiera Główny Urząd Statystyczny w cyklicznych opracowaniach (GUS — Kultura). Nieregularny przychód sprawia, że wiele osób w ogóle nie zakłada działalności gospodarczej, więc doraźne świadczenia postojowe czy zwolnienia ze składek nie rozwiązują ich sytuacji.

Etat jako warunek godnej pracy

Dla Razem umowa o pracę jest warunkiem bezpieczeństwa i podmiotowości pracownika: stały etat oznacza zabezpieczenie społeczne, prawo do urlopu i zwolnienia chorobowego, a także możliwość zrzeszania się w związkach zawodowych, które pozwalają skutecznie bronić swoich praw. Partia domaga się wyjścia z impasu umów śmieciowych na rzecz dochodzenia do umowy o pracę i wynikającego z niej bezpieczeństwa zatrudnienia oraz stabilnych dochodów (stanowisko z 2020 roku).

Ta sama logika stoi za szerszym programem Razem wobec rynku pracy: likwidacją plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia, o czym piszemy w serwisie Razem dla pracy. Kultura ma podlegać temu programowi na równi z resztą rynku pracy, bez taryfy ulgowej, w której „pasja” tłumaczy brak etatu.

Co proponuje Razem

Postulat jest konkretny i powtórzony w oficjalnych stanowiskach partii:

W obszarze zatrudnienia postulujemy wprowadzenie obowiązkowych umów o pracę w publicznych domach kultury, muzeach, galeriach sztuki, filharmoniach, teatrach, bibliotekach itd. oraz w niepublicznych podmiotach starających się o dofinansowanie państwowe lub samorządowe.— Partia Razem, stanowisko ws. Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 (Rada Krajowa, 24 stycznia 2016), partiarazem.pl

W praktyce oznacza to:

Umowa o pracę jako standard w publicznych instytucjach kultury, obejmująca cały zespół, także tzw. personel techniczny.
Warunek dla dofinansowania — także podmioty niepubliczne ubiegające się o środki publiczne mają zapewniać godne zatrudnienie.
Godne warunki dla wszystkich pracowników kultury — Razem wprost obejmuje troską również tych, którzy „należą do tzw. personelu technicznego” (stanowisko z 2017 roku).

Etat w instytucji to jedna strona; druga to status samych twórców pracujących „na własny rachunek”, którym Razem chce dać w programie 2025 uregulowany status zawodowy i ubezpieczenia. Rozwijamy to w tekście o statusie zawodowym artysty.

Źródła i dalsza lektura

Dyrektor teatru z klucza partyjnego? Jak Razem chce odpartyjnić instytucje kultury

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Instytucje kultury w Polsce zbyt często zmieniają dyrektorów wraz z układem sił w ministerstwie albo w urzędzie marszałkowskim. Razem chce te stanowiska uwolnić od kalendarza wyborczego: muzeum, teatr czy filharmonia to dobro wspólne, a nie własność tej ekipy, która akurat rządzi. Dlatego partia chce odpartyjnienia instytucji kultury i uniezależnienia osób nimi zarządzających od kaprysów władzy, tak by obsadę rozstrzygały jawne konkursy przed komisją złożoną z ludzi sektora. To linia utrwalona w oficjalnych stanowiskach Rady Krajowej z lat 2016–2017.

Upartyjnienie kultury: konkretne przypadki

Najgłośniejszym przykładem był konkurs na dyrektora Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie w 2017 roku. Do konkursu zgłosiło się siedmiu kandydatów; głosami przedstawicieli ministerstwa dyrektorem narodowej sceny został Marek Mikos, były dyrektor TVP Kielce, podczas gdy reprezentanci związków zawodowych głosowali na dotychczasowego dyrektora Jana Klatę. Razem opisało to jako wybór „politycznej marionetki” i wyraziło solidarność z zespołem teatru (stanowisko Rady Krajowej, 24 maja 2017).

Nie był to odosobniony przypadek — partia wskazywała cały ciąg podobnych decyzji: powołanie Cezarego Morawskiego na dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu wbrew protestom zespołu, odwołania w muzeach sztuki współczesnej czy plan przejęcia Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przez fuzję i dekret (stanowisko Rady Krajowej, 7 października 2016). Wspólny mianownik jest zawsze ten sam: obsada stanowisk kierowniczych zapada jako decyzja polityczna albo z układów koleżeńskich, rzadko poprzedzona publiczną debatą o tym, jak dana instytucja ma działać.

Dlaczego to szkodzi samej kulturze

Kiedy dyrektor wie, że jego los zależy od chwilowej koniunktury politycznej, traci to, co Razem nazywa demokratycznym mandatem do zmieniania i rozwijania instytucji. Ustawiane konkursy, niejasne procedury i układy osłabiają wiarygodność placówki, psują atmosferę wśród pracowników i relacje z publicznością. Cierpi na tym jakość: sztuka, która ma znaczenie, rodzi się z niezależności i eksperymentu, a lęk o przedłużenie umowy ją dusi.

Partia ujmuje to wprost w kategoriach ustrojowych. Podporządkowywanie kultury bieżącym celom politycznym jest praktyką typową dla reżimów autorytarnych i zabójczą dla jakości działalności artystycznej. Dlatego Razem stanowczo opowiada się za wolnością słowa i ekspresji twórczej, przypominając, że żadna demokracja nie poradzi sobie bez autonomicznej i niezależnej od władzy sztuki (stanowisko z 2016 roku). O samej zasadzie wolności artystycznej piszemy szerzej w tekście o kulturze jako dobru wspólnym.

Co proponuje Razem

Sednem jest zasada: o obsadzie instytucji kultury rozstrzyga środowisko kultury.

Chcemy odpartyjnienia instytucji, uniezależnienia osób zarządzających od kaprysów władzy i zapewnienia tym samym dyrektorom i dyrektorkom przestrzeni do działań kulturalnych i artystycznych, poszukiwań, eksperymentów.— Partia Razem, stanowisko ws. Teatru Starego i upartyjnienia kultury (Rada Krajowa, 24 maja 2017), partiarazem.pl

Z tej zasady partia wyprowadza kilka trwałych postulatów:

Rozstrzygający konkurs — każdy wybór na funkcję kierowniczą w kulturze przeprowadza niezależna komisja ekspertek i ekspertów.
Kadencyjność stanowisk — żeby instytucje pozostawały otwarte na nowe nurty i projekty, chronione przed zamianą w prywatne folwarki.
Samodzielność wyłonionych dyrektorów — pełna swoboda w prowadzeniu placówki, bez sterowania z ministerstwa.
Kultura jako dobro wspólne — finansowana ze wspólnych pieniędzy i niepodległa ani rynkowi, ani władzy.

To, jak konkretnie miałaby wyglądać taka jawna procedura krok po kroku, rozkładamy w tekście o mechanice naboru na dyrektora. Wątek odpolitycznienia państwa i jawnych konkursów łączy się też z programem czystej polityki, który opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki.