Języki i dziedzictwo | Razem dla Kultury

113 zł na zabytek: jak niesprawiedliwie dzieli się pieniądze na dziedzictwo

Mon, 20 Jul 2026 09:00:00 +0200

Pieniądze publiczne na ochronę zabytków rozkładają się dziś w oderwaniu od tego, gdzie zabytków jest najwięcej i gdzie najbardziej niszczeją — o kwocie przesądza przypadek podziału administracyjnego. Razem chce, żeby o dotacji decydowały merytoryczne kryteria: wartość naukowa, artystyczna i historyczna zabytku oraz jego stan techniczny. Skalę absurdu partia pokazała na liczbach z projektu budżetu państwa na 2017 rok.

Osiemnaście razy więcej za tę samą pracę

Liczby, które przywołujemy poniżej, pochodzą z projektu budżetu na 2017 rok i mają wartość historyczną, ale mechanizm, który obnażają, trwa. W stanowisku z 26 listopada 2016 roku Razem policzył, ile pieniędzy przypada na jeden zabytek u różnych wojewódzkich konserwatorów (Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków, 2016).

Dolnośląski konserwator zabytków dostawał 947 tys. zł rocznie. To brzmi przyzwoicie, dopóki nie zestawić tego z zasobem: Dolny Śląsk to 12% krajowego zasobu zabytków i 8452 zabytki nieruchome. W przeliczeniu wychodziło 113 zł na jeden zabytek. W tym samym czasie w podkarpackiem na jeden zabytek przypadało 2082 zł, czyli osiemnaście razy więcej. Ta sama praca konserwatorska i ten sam typ dziedzictwa, a środki na jeden zabytek różnią się osiemnastokrotnie.

Kraków w osobnej lidze

Do tego dochodzi przywilej wpisany w system. Kraków przez Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa dostawał 30 mln zł rocznie na własne zabytki. Dla porównania: na konkurs dotacyjny Ministerstwa Kultury dla całej reszty kraju szło wtedy 80 mln zł. Jedno miasto brało więc kwotę rzędu ponad jednej trzeciej tego, o co ubiegały się wszystkie pozostałe zabytki w Polsce razem wzięte. Rejestr, który pokazuje, gdzie te zabytki faktycznie są, prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID — rejestr zabytków).

Razem nazwał ten podział skandalicznym i sformułował zasadę alternatywną.

Należy też zadbać, aby podział dotacji na ochronę obiektów zabytkowych w całej Polsce zależał w większym stopniu od ich wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego, a nie od lokalizacji.— Partia Razem, stanowisko ws. rozdziału pieniędzy na ochronę zabytków (26 listopada 2016), partiarazem.pl

Podział według wartości i stanu zabytku

Postulat jest konkretny. Po pierwsze, dzielić pieniądze według tego, co i w jakim stanie się ratuje, a nie według tego, w którym województwie leży. Po drugie, zlikwidować Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków Krakowa i przesunąć jego środki do ogólnopolskiej puli, o którą wszystkie zabytki konkurują na tych samych zasadach. Ramy prawne całego systemu wyznacza ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, więc korekta priorytetów mieści się w istniejącym porządku, bez rewolucji instytucjonalnej.

Sens jest ten sam co przy językach regionalnych i dostępie do kultury: dziedzictwo jest wspólne, więc jego ochrona nie może zależeć od tego, czy dane miasto ma silniejszy lobbing. Szersze, europejskie tło ochrony wspólnego dziedzictwa podejmuje serwis Razem dla Europy.

Co proponuje Razem

Podział dotacji według wartości naukowej, artystycznej i historycznej oraz stanu technicznego zabytku (stanowisko 2016).
Likwidacja Narodowego Funduszu Ochrony Zabytków Krakowa i przesunięcie środków do puli ogólnopolskiej.
Równe zasady konkursu dla wszystkich zabytków w kraju, niezależnie od województwa.

Źródła i dalsza lektura

Polski język migowy wciąż nie jest językiem mniejszości

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski język migowy jest naturalnym, pełnoprawnym językiem społeczności Głuchych, z własną gramatyką i składnią, a nie migowym przekładem polszczyzny ani zestawem gestów pomocniczych. Razem chce uznać go za język mniejszości i połączyć to z realnym obowiązkiem dostępności usług publicznych dla osób z niepełnosprawnościami. Partia stawia to jako kwestię praw całej wspólnoty Głuchych.

Dwa różne systemy migania

Warto rozróżnić dwa systemy, bo prawo je myli. Polski język migowy (PJM) to język wizualno-przestrzenny, którym Głusi posługują się między sobą i który przekazywany jest w tej społeczności naturalnie. Czym innym jest system językowo-migowy, sztuczny kalka polszczyzny, przez lata narzucany w edukacji. Obowiązująca ustawa o polskim języku migowym i innych środkach komunikowania się z 2011 roku uznaje PJM, ale traktuje go głównie jako narzędzie w kontakcie z urzędem, bez statusu języka chronionej wspólnoty.

To rozróżnienie ma skutki. Dla państwa Głusi pozostają dziś grupą, której na życzenie zapewnia się tłumacza, bez statusu mniejszości językowej z własnymi prawami. Razem chce przesunąć PJM z kategorii środka pomocniczego do kategorii języka mniejszości, co zmienia całą optykę: język Głuchych zaczyna być traktowany jak dziedzictwo, które państwo ma chronić, a przestaje być kłopotem administracyjnym do doraźnego załatwienia.

Program: uznanie plus dostępność

Postulat Razem ma dwie części, które w programie stoją razem: uznanie języka i zdjęcie barier w kontakcie z państwem.

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Druga część tego zdania jest równie ważna jak pierwsza. Uznanie języka bez dostępnej administracji zostaje na papierze. Dlatego partia wiąże status PJM z obowiązkiem, by strony i serwisy publiczne były realnie dostępne, w tym z tłumaczeniem na PJM tam, gdzie dziś Głuchy zostaje sam z formularzem, którego nie rozumie w pełni w języku polskim jako obcym.

Dostępność jako obowiązek państwa

Sednem postulatu jest przeniesienie dostępności z pola dobrej woli urzędnika na pole obowiązku państwa. Osoba Głucha, która idzie do przychodni, sądu czy urzędu, ma dziś szansę na tłumacza, jeśli akurat go zamówi i akurat się znajdzie. Razem traktuje to jak prawo wynikające z uznania wspólnoty. Szerzej o dostępności i równym traktowaniu osób z niepełnosprawnościami piszą serwisy Razem dla równości oraz — w kontekście usług opiekuńczych i publicznych, na które każdy powinien móc liczyć — Razem dla opieki.

Co proponuje Razem

Uznanie PJM za język mniejszości — pełna ochrona przysługująca językowi wspólnoty (program 2025).
Dostępność administracji publicznej — strony i serwisy państwa realnie dostępne dla osób z niepełnosprawnościami.
Dostęp jako prawo Głuchych, wynikające z uznania ich wspólnoty.

Źródła i dalsza lektura

Szkoła po śląsku i kaszubsku: czego brakuje w oświacie

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Państwowa szkoła powinna aktywnie wspierać nauczanie w językach regionalnych i chronić lokalne dziedzictwo kulturowe, a nie zostawiać tego prywatnej inicjatywie i stowarzyszeniom. Tak stawia sprawę program Razem z 2025 roku. Dziś system oświaty realnie wspiera głównie kaszubski, który ma status języka regionalnego; śląski wciąż czeka na status, który dopiero otworzyłby mu drzwi do szkolnej klasy.

Co oświata dziś obejmuje

Nauka języka regionalnego w polskiej szkole nie jest abstrakcją. Kaszubskiego uczą się tysiące dzieci na Pomorzu, w ramach zajęć organizowanych na wniosek rodziców i finansowanych z subwencji oświatowej. Podstawą jest ustawa o systemie oświaty, która przewiduje podtrzymywanie tożsamości językowej uczniów mniejszości i społeczności posługującej się językiem regionalnym. Dane o liczbie uczniów uczących się języków mniejszości i języka regionalnego zbiera resort edukacji przez System Informacji Oświatowej (MEN — System Informacji Oświatowej).

Problem w tym, że ta ścieżka jest realnie otwarta niemal wyłącznie dla języków z formalnym statusem. Śląski, którym w domu mówi ponad pół miliona ludzi, statusu języka regionalnego nie ma, więc nie ma też pełnej, systemowej drogi do jego nauczania w państwowej szkole. Diagnozę tego statusu rozkładamy w tekście o języku śląskim.

Program mówi wprost

Razem wiąże oświatę z ochroną dziedzictwa i nie zostawia tego domyślności.

Państwowa szkoła będzie wspierać nauczanie w językach regionalnych i ochronę lokalnego dziedzictwa kulturowego.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, pkt 12, partiarazem.pl

Sformułowanie jest szersze, niż mogłoby się wydawać. Chodzi o coś więcej niż lekcje języka jako przedmiotu: o nauczanie w języku regionalnym i o ochronę lokalnego dziedzictwa jako zadanie szkoły publicznej. To przesuwa ciężar z pojedynczej godziny fakultetu na obecność języka i kultury regionu w życiu szkoły.

Przekaz języka jako zadanie systemowe

Bez systemowego wsparcia przekaz języka regionalnego zależy od tego, czy w danej gminie znajdzie się zapaleniec i przychylny dyrektor. Wtedy przetrwanie języka przestaje być kwestią polityki oświatowej, a staje się kwestią przypadku. Razem chce, żeby państwowa szkoła traktowała języki regionalne jako część swojej misji, obecną w codziennym programie. Ta sama zasada stoi za postulatami statusowymi dla śląskiego i wilamowskiego, które opisujemy w tekście o kaszubskim i wilamowskim.

Szersze spojrzenie na to, jak powinna działać szkoła równych szans — od małych klas po dostępność — opisuje serwis Razem dla szkół.

Co proponuje Razem

Wsparcie nauczania w językach regionalnych przez państwową szkołę jako zadanie systemowe (program 2025).
Ochrona lokalnego dziedzictwa kulturowego wpisana w misję szkoły publicznej.
Równy dostęp do edukacji regionalnej niezależny od tego, czy w gminie trafi się zapaleniec.

Źródła i dalsza lektura

Kaszubi, Wilamowianie i języki na krawędzi wymarcia

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kaszubi i Wilamowianie stoją w programie Razem obok siebie, choć ich sytuacja prawna jest zupełnie inna. Kaszubski od 2005 roku ma status języka regionalnego, ale sami Kaszubi nie są uznani za mniejszość etniczną. Wilamowski, jeden z najrzadszych języków Europy, nie ma dziś żadnego oficjalnego statusu. Razem w programie 2025 zapowiada uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną i nadanie wilamowskiemu statusu języka regionalnego.

Status języka a status wspólnoty

Tu łatwo o nieporozumienie, więc warto rozdzielić dwie rzeczy. Kaszubski jest jedynym w Polsce językiem z oficjalnym statusem języka regionalnego, nadanym na mocy ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 roku. Dzięki temu można się go uczyć w szkole, używać jako języka pomocniczego w urzędach części gmin i stawiać dwujęzyczne tablice.

Czego kaszubski status nie obejmuje, to uznanie samych Kaszubów za mniejszość etniczną. Ustawa z 2005 roku wymienia cztery mniejszości etniczne (karaimską, łemkowską, romską i tatarską), a Kaszubów wśród nich nie ma. Nowość w propozycji Razem dotyczy właśnie tego: nie języka, który już jest chroniony, lecz statusu wspólnoty jako mniejszości etnicznej, z pełnią wynikających z niego praw.

Wilamowski: język, którym mówi garstka

Wilamowski to język germański z Wilamowic w Małopolsce, przez dekady tłumiony i dziś używany przez niewielką, starzejącą się grupę mówców, wspieraną przez młodych rewitalizatorów. Nie ma statusu języka regionalnego, więc formalnie państwo nie ma obowiązku go chronić ani finansować jego nauczania. Razem chce to odwrócić i objąć wilamowski tym samym narzędziem, które od dwóch dekad chroni kaszubski.

Program partii ujmuje oba postulaty w jednym punkcie.

Uznamy Ślązaków i Kaszubów za mniejszości etniczne. Nadamy językowi wilamowskiemu status języka regionalnego.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 6, partiarazem.pl

Wspólna zasada dla różnych języków

Zestawienie Kaszubów, Ślązaków i Wilamowian w jednym zdaniu programu nie jest przypadkiem. Za każdym z tych przypadków stoi ta sama zasada: państwo powinno chronić żywe wspólnoty językowe i dawać im narzędzia do przetrwania, nim ostatni mówcy odejdą, a język zostanie tylko w nagraniach archiwalnych. Śląską odsłonę tej samej logiki rozkładamy w tekście o statusie języka śląskiego, a praktykę ochrony przez oświatę opisujemy przy nauczaniu w językach regionalnych.

Różnica skali nie zmienia zasady. Kaszubskim mówią setki tysięcy ludzi, wilamowskim garstka, ale dla Razem oba języki zasługują na ochronę, bo oba są częścią dziedzictwa, które raz utracone nie wraca.

Co proponuje Razem

Uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną — status całej wspólnoty, wykraczający poza samą ochronę języka (program 2025).
Status języka regionalnego dla wilamowskiego — objęcie ochroną języka na krawędzi wymarcia (program 2025).
Spójna polityka wobec języków mniejszościowych — te same narzędzia dla kaszubskiego, śląskiego i wilamowskiego.

Źródła i dalsza lektura

Język śląski: drugi najczęstszy w Polsce, wciąż bez statusu

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Śląskim posługuje się w domu ponad pół miliona ludzi, co czyni go drugim najczęściej używanym językiem w Polsce po polskim. Mimo to państwo wciąż odmawia mu statusu, jaki od 2005 roku ma kaszubski. Razem chce to zmienić i robi to dwutorowo: od 2015 roku postuluje nadanie śląskiemu statusu języka regionalnego, a od 2023 dokłada do tego uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną. To dwie osobne sprawy prawne, których nie należy mylić.

Ile osób mówi po śląsku

W Narodowym Spisie Powszechnym 2021 narodowość śląską zadeklarowało 585,7 tys. osób (GUS — Narodowy Spis Powszechny 2021). Liczba spadła wobec spisu 2011, gdy śląskość wskazało 846,7 tys. osób, ale stało się to głównie przez formularz utrudniający deklarację wielu tożsamości naraz, a nie przez zanik samej wspólnoty. Kluczowa jest inna dana z 2011 roku: śląskim w kontaktach domowych posługiwało się wtedy 529 tys. osób, co dało mu drugie miejsce wśród języków używanych w Polsce (GUS — Narodowy Spis Powszechny 2011).

Skala odróżnia śląski od mowy niszowej. Mówi nim więcej ludzi niż kaszubskim, który status języka regionalnego dostał już dwie dekady temu na mocy ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Argument Razem jest prosty: jeśli państwo potrafi chronić jeden żywy język regionalny, nie ma powodu, by drugi, liczniejszy, zostawiać poza tą samą ochroną.

Dwie warstwy: język regionalny i mniejszość etniczna

Postulaty Razem trzeba czytać jako dwie odrębne decyzje. Pierwsza dotyczy języka. Na Kongresie z 17 maja 2015 roku partia przyjęła stanowisko, w którym „postuluje nadanie etnolektowi śląskiemu statusu języka regionalnego” (Partia Razem, stanowisko o języku śląskim, 2015). Status języka regionalnego to konkretne narzędzia: możliwość nauczania, obecność w urzędzie, wsparcie dla wydawnictw i mediów w tym języku.

Druga warstwa dotyczy ludzi: statusu całej wspólnoty, wykraczającego poza sam język. W stanowisku z 27 kwietnia 2023 roku partia uznała, że nadszedł czas na uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną, sprzeciwiając się przy tym spłycaniu ich tożsamości (Partia Razem, „Śląsk mniejszością etniczną!”, 2023).

Sprzeciwiamy się głosom, które (…) chcą sprowadzić śląski regionalizm wyłącznie do folkloru.— Partia Razem, stanowisko „Śląsk mniejszością etniczną!” (Rada Krajowa, 27 kwietnia 2023), partiarazem.pl

Ta druga warstwa domyka się w programie z 2025 roku, gdzie w rozdziale o wolności, równości i solidarności partia zapowiada wprost: „Uznamy Ślązaków i Kaszubów za mniejszości etniczne. Nadamy językowi wilamowskiemu status języka regionalnego” (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 6). Warto zauważyć, że w tym punkcie programu status języka regionalnego przypisany jest wilamowskiemu, a Ślązacy pojawiają się jako mniejszość etniczna — kotwicą dla samego statusu regionalnego śląszczyzny pozostają stanowiska z 2015 i 2023 roku.

Po co to komu

Uznanie tożsamości nie jest gestem symbolicznym. Mniejszość etniczna ma w polskim prawie prawa, których wspólnota nieuznana nie ma: do dwujęzycznych nazw, do wsparcia oświaty i kultury, do reprezentacji. Dla Razem śląski regionalizm jest częścią żywej, wielokulturowej Polski, wspólnotą z realnymi prawami, którą trudno sprowadzić do folklorystycznej dekoracji. Podobną logikę partia stosuje wobec innych wspólnot językowych, o czym piszemy w tekście o kaszubskim i wilamowskim, a praktyczny wymiar ochrony języka opisujemy przy okazji nauczania w językach regionalnych w szkole.

Co proponuje Razem

Rdzeń tego postulatu partia zapisała już w 2015 roku jednym zdaniem: „Partia Razem postuluje nadanie etnolektowi śląskiemu statusu języka regionalnego” (stanowisko o języku śląskim, 2015). Reszta programu językowego dobudowała się wokół tej zasady.

Status języka regionalnego dla śląskiego — narzędzia ochrony na wzór kaszubskiego (stanowiska 2015 i 2023).
Uznanie Ślązaków za mniejszość etniczną — pełnia praw przysługujących wspólnocie (stanowisko 2023, program 2025).
Ochrona żywej wielokulturowości — śląskość jako trwała część Polski.